เรื่อง : อุปนัย

Topic: induction

ผู้แต่ง : กันต์สินี สมิตพันธ์

ผู้ปรับปรุง: กีรติ บุญเจือ

มนุษย์ใช้เหตุผล เพื่อสนับสนุนความเชื่อหรือเพื่อหาความจริง หรือข้อสรุปในเรื่องใดเรื่องหนึ่งมาแต่ครั้งโบราณ อีกอย่างการแก้ปัญหาของมนุษย์ เป็นการคิดค้นและพยายามที่จะแก้ปัญหาเพื่อความอยู่รอด ซึ่งความรู้ที่ได้ก็มาจากความเป็นจริงในธรรมชาติ ต่อมามนุษย์ได้อาศัยกระบวนการของการใช้เหตุผลมาช่วยในการแสวงหาความรู้ใหม่ และมีความสนใจในการใช้เหตุผลในแต่ละขั้นตอน ในการสร้างความรู้ใหม่นั้น ต้องอาศัยสมมติฐานบางอย่าง โดยที่สมมติฐานนี้อาจจะได้มาจากการสังเกตจากปรากฏการณ์ธรรมชาติ หรือประเพณีวัฒนธรรมที่ปฏิบัติติดต่อกันมาตลอดจนเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปแล้ว จึงนำมาเป็นข้อสรุป ตัวอย่างเช่น “เราเห็นนิสิตจุฬาฯ 20 คน สวมเสื้อขาว เราอนุมานว่า นิสิตจุฬาฯ ทุกคนสวมเสื้อขาว” (หน้าที่ 62 บรรทัดที่ 11)

การใช้เหตุผลแบบอุปนัย คือการนำเหตุย่อยๆ แต่ละเหตุมารวมกัน เพื่อนำไปสู่ผลสรุปเป็นกรณีทั่วไป หรือเป็นวิธีการสรุปผลค้นหาความจริงจากการสังเกตหรือทดลองหลาย ๆ ครั้ง จากกรณีย่อย ๆ แล้วสรุปเป็นความรู้แบบทั่วไป

ข้อดีของการใช้เหตุผลแบบอุปนัย อย่างแรก คือ เป็นการนำความจริงจากประสบการณ์ต่าง ๆ หรือจากการทดลองหลาย ๆ ครั้งมาสรุปทำให้เกิดทฤษฎีบทขึ้นมา อย่างที่สอง สามารถทำให้เกิดวิธีการค้นพบความรู้ใหม่ ทำให้วิทยาการต่าง ๆ ก้าวหน้า เพราะเป็นการทดลองหาความจริงจากข้อมูลต่าง ๆ จนได้ข้อสรุป เช่น นักวิทยาศาสตร์ชอบค้นหาความจริงในธรรมชาติโดยจะเริ่มสังเกตธรรมชาติก่อนและจะเชื่อเมื่อได้ทดสอบหลาย ๆ ครั้งจนมั่นใจ ในขณะที่สังเกตหรือทดสอบ นักวิทยาศาสตร์อาจค้นพบข้อเท็จจริงใหม่ ๆ ที่ตนไม่เคยพบมาก่อน และจะนำข้อเท็จจริงใหม่ ๆ เหล่านี้มาพิจารณาหาความสัมพันธ์กับข้อเท็จจริงเดิมที่มีอยู่ก่อน เมื่อผ่านขั้นการทดลองแล้วนักวิทยาศาสตร์อาจจะประมวลสรุปเป็นความรู้ในรูปทั่ว ๆ ไป เพื่อใช้อธิบายปรากฏการณ์ทางธรรมชาติต่อไป

อย่างไรก็ดี ปัญหาของการใช้เหตุผลแบบอุปนัย อยู่ตรงที่ว่า การสรุปผลที่ได้จากการสังเกตหรือการทดลองหลาย ๆ ครั้ง ผลสรุปดังกล่าวอาจจะไม่เป็นจริงเสมอไป การสรุปผลโดยการใช้เหตุผลแบบอุปนัยนั้นบางครั้งผลสรุปของแต่ละคนอาจจะไม่เหมือนกัน เพราะผลที่ได้จากการสังเกตต้องขึ้นกับพื้นฐานและประสบการณ์ของผู้สังเกตแต่ละคน อุปสรรคดังกล่าว ภาษาตรรกวิทยาเรียกว่า ตัวการรอดพ้นสายตาและตัวการไม่เกี่ยว