aim and means เป้าหมายกับวิถี
ผู้แต่ง : ศุภชัย ศรีศิริรุ่ง
ผู้ปรับแก้ :กีรติ บุญเจือ
มีอยู่บ่อยครั้งที่เราอยากทำดี แต่มีหลายวิถีที่จะทำกิจกรรมดีนั้นได้ บางครั้งใช้วิถีถูกต้องได้ไม่สะดวก ถ้าใช้วิถีผิดจะทำให้เกิดผลดีที่ต้องการสะดวกกว่า เรามีสิทธิจะเลือกวิถีที่ผิดเพื่อบรรลุเป้าหมายอันสูงส่งหรือไม่ หรือยิ่งกว่านั้นถ้าสมมุติว่ามีวิถีเดียวที่จะทำความดีนั้นได้ และเป็นวิถีผิด เราควรมุ่งหรือควรละเว้นเป้าหมายเช่นนี้ ตัวอย่างเช่น การฆ่าลูกในท้องเพื่อรักษาชีวิตแม่ การฆ่าลูกในท้องเพื่อรักษาศักดิ์ศรีของแม่ การฆ่าคนป่วยที่เจ็บปวดมากเพื่อให้พ้นความทุกข์ทรมาน เป็นต้น
ฝ่ายยกย่องวิถีมักจะเกิดจากการเคร่งศาสนาเกินไปโดยไม่ใช้เหตุผลจะมีความเห็นว่าความถูกต้องอยู่ที่วิถีเพราะวิถีถูกกำหนดไว้ตายตัวโดยศาสดาหรือผู้มีอำนาจเด็ดขาดในศาสนา และเชื่อว่าวิถีเหล่านี้นำไปสู่เป้าหมายโดยอัตโนมัติ การกระทำที่ขัดต่อข้อกำหนดไม่ว่าข้อใดย่อมถือว่าอยู่นอกหนทางนำไปสู่เป้าหมาย ดังนั้น ความถูกต้องจึงตัดสินกันโดยการปฏิบัติตามวิถีที่กำหนด เช่น ห้ามฆ่าคนเป็นข้อห้ามข้อหนึ่ง การฆ่าคนจึงผิดทุกกรณี ไม่ว่าจะทำเพราะเป้าหมายใด หรือเหตุผลใดก็ตาม เช่น ฆ่าลูกในท้องเพื่อช่วยชีวิตแม่ การทำแท้ง ประหารชีวิตนักโทษ ฯลฯ สูตรของฝ่ายนี้ คือ “The end does not justify the means” (เป้าหมายค้ำประกันวิถีไม่ได้)
ฝ่ายยกย่องเป้าหมาย มักจะเกิดจากการใช้เหตุผลเกินควร ส่วนมากจะถือว่าเป้าหมายเป็นดรรชนีกำหนดความถูกต้อง ถ้าเป้าหมายดีแล้วไม่ว่าจะใช้วิถีใดเพื่อบรรลุเป้าหมาย เป็นใช้ได้ทั้งสิ้น พวกที่มีศรัทธาต่อศาสนาแต่ไม่ถือเคร่งครัด มักจะใช้เหตุผลนี้เพื่อสนับสนุนการกระทำที่ตนต้องการกระทำ เช่น ทำสงครามศาสนา บังคับให้ผู้อยู่ใต้อำนาจนับถือศาสนาของตน เป็นต้น สูตรของฝ่ายนี้คือ “The end justifies the means” (เป้าหมายค้ำประกันวิถี)
ฝ่ายมัธยคตินิยมคิดว่า ในทางปฏิบัติเราควรประนีประนอมทั้ง 2 อย่างเข้าด้วยกัน คือ ความถูกต้องขึ้นอยู่กับทั้งเป้าหมายและวิถี นั่นคือ เป้าหมายต้องถูกต้องและเลือกวิถีที่ดีที่สุด ถ้าหาวิถีที่ดีไม่ได้จำเป็นต้องใช้วิถีที่ผิด ก็ให้ชั่งดูว่าระหว่างการละทิ้งเป้าหมายกับการใช้วิถีที่เลวนั้นเพื่อบรรลุเป้าหมายที่ดี อย่างใดจะเหมาะสมกว่ากันตามวิจารณญาณของกระบวนทรรศน์ที่ 5 เช่น ต้องเลือกระหว่างการไม่ช่วยบรรเทาความเจ็บปวดกับการใช้ยาปลิดชีวิต การไม่ช่วยคนบริสุทธิ์กับการโกหก เป็นต้น ถ้าต้องเลือกระหว่างวิถีที่เลวหลายวิถีก็ให้เลือกวิถีที่เลวน้อยที่สุด เช่น เพื่อช่วยชีวิตของผู้ที่ถูกปองร้ายซึ่งหนีเข้ามาหลบซ่อนอยู่ในบ้านของเรา เราอาจจะต้องเลือกเอาระหว่างการโกหกว่าไม่มีใครเข้ามาในบ้าน กับการฆ่าผู้คิดปองร้ายนั้นเสีย และเราควรเลือกวิถีแรก เป็นต้น