Spinoza บารุค สเผอโนว์เสอ

ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : ศ.กีรติ บุญเจือ

บารุค สเผอโนว์เสอ (Baruch Spinoza 1632-1677) เป็นชาวโปรตุเกสเชื้อสายยิว บรรพบุรุษอพยพมาอยู่เอมสเทอร์แดม รู้ภาษาฮีบรู ละติน กรีก สเปน โปรตุเกส อิตาเลียน ฝรั่งเศส ดัช เชี่ยวชาญในเรื่อง ศาสนายิว และคริสต์ สนใจปรัชญาลัทธิเพลโทว์ใหม่ เดการ์ตและคณิตศาสตร์ เพราะเหตุที่มีความคิดอิสระเกินไป จึงถูกตัดจากสังคมยิว หนังสือที่สำคัญได้แก่ จริยศาสตร์พิสูจน์ด้วยระเบียบเรขาคณิต (Ethics Demonstrated According to the Geometrical Order) ชื่อหนังสือว่าจริยศาสตร์ก็จริง แต่เนื้อหาครอบคลุมประเด็นสำคัญ ๆ ของปรัชญาไว้ทั้งหมด

ความคิดที่สำคัญของท่านก็คือ

สาระและภวันต์ มีหนึ่งเดียว (Substance and Being is one and the same) ทั้งนี้ก็เพราะพระเจ้าก็คือธรรมชาติและธรรมชาติก็คือพระเจ้า

ความคิดเช่นนี้ได้ชื่อลัทธิว่าเอกนิยม (monism) และสรรพเทวนิยม (pantheism)

วิธีค้ำประกันความจริงของท่านเดินตามแนวที่เดการ์ตเสนอแนะไว้ ท่านนำมาปฏิบัติจริง ๆ สร้างเป็นระบบความรู้ทางปรัชญาขึ้นตามแบบเรขาคณิต เริ่มด้วยคำจำกัดความ สิ่งที่เห็นจริงแล้ว แล้วตั้งทฤษฎีขึ้นเป็นขั้น ๆ ไป พร้อมด้วยบทแทรกเมื่อต้องการ การอ้างต้องอ้างทฤษฎีที่ล่วงหน้ามาแล้วเท่านั้น ลงท้ายด้วย ซ.ต.พ. (quod erat demonstrandum ; Q.E.D.)

ให้สังเกตว่า เดการ์ตต้องการเพียงหาหลักค้ำประกันความรู้ ท่านไม่คิดจะเปลี่ยนระบบความรู้ที่ถือกันมาแต่เดิม แต่สเผอโนว์เสอต้องการหาความรู้ใหม่ด้วยวิธีการดังกล่าว เช่น แย้ง มายมาเนอดิส (Maimonides 1135-1204) ว่าไม่ควรเสียเวลาหาความรู้ทางปรัชญาในไบเบิล เพราะจะพบความรู้ตื้น ๆ เพียงไม่กี่ข้อ แต่ท่านก็ให้ข้อสังเกตไว้ว่า ปรัชญากับไบเบิลไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกันเลย เพราะพูดกันคนละภาษา

สเผอโนว์เสอแน่ใจว่าความรู้ที่ได้จากมโนคติแจ่มแจ้งและชัดเจน (clear and distinct ideas) นั้นเป็นจริงตามที่เดการ์ตอ้าง พร้อมทั้งมั่นใจในความไม่หลอกกลวงของพระเจ้าเป็นหลักค้ำประกัน แต่สเพอโนเซอถือเอาความเหมาะสมที่ใช้อธิบายประสบการณ์ได้เป็นหลักค้ำประกัน คือถ้าได้ผลดีวิธีการก็ถือว่าใช้ได้ จงสังเกตคำพูดของท่านในจดหมายว่า

ข้าพเจ้าไม่ทึกทักเอาว่าได้พบปรัชญาที่ดีที่สุดแล้ว แต่ข้าพเจ้ารู้ว่าข้าพเจ้าเข้าใจปรัชญาที่แท้จริง

I do not presume that I have found the best philosophy, I know that I understand the true philosophy

อย่างไรก็ตาม เมื่อท่านสร้างระบบขึ้นมาและเห็นว่าเข้ากับประสบการณ์ได้ดีแล้ว ท่านก็ถือเป็นความจริงเสียเลย กล่าวคือ ความเป็นจริงเป็นไปเหมือนระเบียบความคิดทุกประการ ทุกอย่างจึงเกิดขึ้นและเป็นไปด้วยความจำเป็นตามเหตุผล

สเผอโนว์เสอจึงเริ่มระบบปรัชญาของตนจากมโนคติที่แจ่มแจ้งที่สุด แต่ทว่าเป็นบ่อเกิดให้เกิดความรู้อื่น ๆ ทั้งหลาย มโนคตินั้นก็คือ สาระแห่งพระเจ้า (Divine Substance) อันเป็นสาระเดียวที่มีอยู่ได้ด้วยตนเองและต้องมีอยู่ด้วยตนเองตามเหตุผลของข้อพิสูจน์เชิงภววิทยา (ontological proof)