Eckhart เอคคาร์ต

ผู้แต่ง : กันต์สินี สมิตพันธ์
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

นักฌานนิยมมีแนวโน้มแยกเป็น 2 พวก พวกหนึ่งมีเอคคาร์ต (ยร.Meister Eckhart 1260?-1328?) เป็นผู้นำ ถือว่าปรัชญาเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงพระเจ้า เพราะการใช้เหตุผลถกเถียงล้มล้างความคิดของกันและกันทำให้ลืมตนและหลงใหลในเหตุผลของตนเอง พวกนี้จะสนใจปลูกฝังศรัทธาให้แก่กล้าขึ้นจนได้ฌาน วิธีการนี้ต่อมาได้ชื่อว่า “ความเลื่อมใสแบบใหม่” (ลต.devotiomoderna = the new devotion) อีกพวกหนึ่งมีนีโคเลาส์แห่งคูส(ยร.Nikolaus von Cues 1410-64) เป็นผู้นำ ถือว่าปรัชญาเป็นเครื่องมือฝึกฝนปัญญา ทำให้จิตใจสามารพเข้าถึงพระเจ้าได้

แนวโน้มของลัทธิฌานนิยมโดยทั่วไปก็คือ มุ่งตัดกิเลส ฝึกฝนคุณธรรม ฝึกสมาธิแสวงหาประสบการณ์ความสัมพันธ์อย่างแน่นแฟ้นกับพระเจ้า เพื่อพิสูจน์ความมีอยู่ของพระเจ้าและข้อคำสอนอื่น ๆ โดยประสบการณ์ของตนเอง ในการแถลงประสบการณ์ที่ได้รับมักจะใช้ภาษาเชิงเปรียบเทียบในรูปของสัญลักษณ์ ทำให้นักเทววิทยาที่เข้าใจตามตัวอักษรและตามนิยามทางวิชาการ พากันเข้าใจผิด และประณามนักฌานนิยมว่าสอนนอกรีต ขณะนี้เรารู้จักแยกภาษาคนกับภาษาธรรมได้แล้ว การศึกษาความคิดของนักฌานนิยมจึงได้ผลสร้างความน่าทึ่งประทับใจ และขยายขอบเขตแห่งความรู้ความเข้าใจของมนุษยชาติลึกซึ้งและกว้างขวางออกไปอีกมาก เราจึงไม่ควรละเลยความคิดของลัทธินี้

คำสอนของนักฌานนิยมแม้จะเข้าใจได้ยากว่าหมายความอย่างไรแน่ แต่ก็ถูกใจประชาชนทั่วไปมากกว่าคำสอนของนักสร้างระบบปรัชญา เพราะการใช้ภาษาเชิงเปรียบเทียบของนักฌานนิยมมีโวหารน่าอ่าน ประทับใจ ใครจะเข้าใจอย่างไรก็ได้ตามระดับความรู้และประสบการณ์ของแต่ละคนเหมือนบทบาทของเรื่องปรัมปราที่เคยมีมาก่อน งานเขียนของนักฌานนิยมจึงแพร่หลายมากกว่าระบบปรัชญา แม้จะถูกต่อต้านจากนักปรัชญาที่ไม่เข้าใจลักษณะภาษาธรรมก็ตาม นักฌานนิยมมีผู้นับถืออยู่เสมอมา หลายท่านได้รับการแต่งตั้งเป็นทางการจากคริสตจักรให้เป็นนักบุญหรือบุญราศรี(รองนักบุญ) แม้ท่านอื่น ๆ ที่ยังมิได้รับการรับรู้อย่างเป็นทางการก็มักจะมีกลุ่มคริสตชนที่นับถือเป็นการส่วนตัว ในปัจจุบันเราจึงไม่อาจมองข้ามความสำคัญของนักเข้าฌานในวงการวัฒนธรรมได้ เพื่อจะเข้าใจคำสอนของขบวนการนี้ จำเป็นต้องตระหนักถึง 4 ระดับของความหมายดังต่อไปนี้

ภาษาคน คือภาษาที่เราใช้ในชีวิตประจำวันและในวิชาการต่าง ๆ นอกจากในศาสนาและปรัชญา ภาษาคนมีความหมาย 2 ระดับ คือ ระดับผิวพื้น (surface meaning) กับระดับลึก (deep meaning) ความหมายระดับผิวพื้น ได้แก่ ความหมายที่เราเข้าใจกันในชีวิตประจำวัน เช่น คำว่า “งู”ผู้ฟังย่อมเข้าใจแตกต่างผิดเพี้ยนกันไปต่าง ๆ นานาตามประสบการณ์และอารมณ์ที่แต่ละคนมี เช่น คนชอบกินงูกับคนเกลียดและกลัวงูย่อมเข้าใจไม่เหมือนกัน อย่างไรก็ตาม แม้จะเข้าใจในระดับผิวพื้นต่างกันอย่างไร เราก็พูดกันรู้เรื่องเพราะเรามีความเข้าใจในระดับลึกเหมือนกัน วิชาการต่าง ๆ พยายามสร้างความเข้าใจในระดับลึกให้ตรงกันให้มากที่สุด

ภาษาธรรม คือ ภาษาที่ใช้ในศาสนาและปรัชญา นอกจากจะมีความหมายในระดับผิวพื้น(ตามความเข้าใจของชาวบ้าน) และความหมายในระดับลึก(ตามความเข้าใจของนักวิชาการ) เหมือนภาษาคนแล้ว ยังมีความหมายระดับลึกที่สุด (deepest meaning) ซึ่งเป็นความเข้าใจของศาสดาและผู้ได้ฌานระดับสูง ท่านเข้าถึงแล้วไม่อาจจะอธิบายให้เข้าใจได้โดยตรง พระพุทธเจ้าตรัสว่านิพพานไม่เป็นทั้งอัตตาและอนัตตา พระเยซูทรงประกาศว่าไม่มีใครรู้จักพระบิดานอกจากพระบุตร เล่าจื้อสอนว่าเต๋าที่สอนกันนั้นหาใช่เต๋าที่แท้จริงไม่ เต๋าแท้นั้นสอนกันไม่ได้ แต่ศาสดาทุกองค์ทรงเพียรสอนอย่างไม่หยุดหย่อน ถ้าจะชี้แจงเชิงเปรียบเทียบก็จะกล่าวได้ว่า เปรียบเหมือนศาสดาทรงขึ้นไปถึงยอดเขาเดียวกัน จะตรัสกับคนอยู่พื้นราบย่อมไม่รู้เรื่องกันได้ ท่านจึงเสด็จลงมาองค์ละทาง ท่านเสด็จลงมาถึงที่ราบส่วนใดท่านก็ทรงสอนตามภาษาสมมุติที่เหมาะสมกับกาละและเทศะ พระพุทธเจ้าทรงสอนแบบอินเดีย พระเยซูทรงสอนแบบยิว เล่าจื๊อสอนแบบจีน แต่ทุกท่านก็เน้นให้รับคำสอนเป็นเพียงคำแนะแนวทาง แต่ละคนจะต้องแสวงหาธรรมะของตนเอง จะต้องเดินทางไต่เขาจนถึงยอดเขาด้วยตนเองจึงจะรู้แจ้งเห็นจริง

ผู้ไม่ถึงฌาน ย่อมไม่อาจจะเข้าใจความหมายลึกที่สุดได้โดยตรง เราพยายามศึกษาคำอธิบายของศาสดาต่าง ๆ แล้วมาพิจารณาร่วมกันเพื่อหาเกณฑ์ความเข้าใจ โดยใช้วิธีการทุกอย่างเท่าที่รู้จากสาขาวิชาต่าง ๆ และใช้ผลสรุปของวิชาการต่าง ๆ เป็นพื้นฐาน เราพยายามเข้าถึงความหมายอันแท้จริงที่ศาสดาต่าง ๆ เข้าถึงให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ แม้เราจะไม่ได้ความหมายลึกที่สุดก็เชื่อว่าจะได้ความหมายที่ลึกกว่า (deeper) และลึกกว่าลงไปเรื่อย ๆ จนใกล้เคียงความหมายลึกที่สุดให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้