Freud on metaphysics อภิปรัชญาของฟรอยด์

ผู้แต่ง : เอนก สุวรรณบัณฑิต
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ฟรอยด์ ( Sigmund Freud, 1865-1939) มีเชื้อสายยิวเหมือนสเพอโนว์เสอ แต่ถือสัญชาติออสเตรีย และไม่มีความเชื่อทางศาสนาเลย อภิปรัชญาเกี่ยวกับมนุษย์ของฟรอยด์เดินตามแนวความคิดของสเพอโนว์เสอเป็นส่วนมาก เพียงแต่ใช้คำพูดใหม่และสำนวนใหม่ที่ไม่เกี่ยวข้องกับศาสนาเท่านั้น นั่นคือ ถือว่าคนเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ และอยู่ภายใต้กฎของธรรมชาติ จิตและกายเป็นอิสระต่อกัน เจตจำนงเสรีมิได้จริงแต่เป็นความเพื่อฝันและความรู้เท่าไม่ถึงการณ์ของมนุษย์บางคน จิตของเรามีกิจกรรมบางอย่างที่สำนึกได้และบางอย่างทำอย่าง ใต้สำนึกและเหนือสำนึก การศึกษาช่วยให้เข้าใจตัวเองและยกฐานะ ของตัวเองให้ดีขึ้นตามสภาพที่เป็นจริง ทำให้เรามีเสรีภาพอย่างแท้จริง กล่าวคือ เสรีภาพจากความงมงายและความผิดหลงต่าง ๆ

องค์ประกอบของจิตมนุษย์ ส่วนที่ถือได้ว่าเป็นจิตในตัวมนุษย์นั้นฟรอยด์สอนว่าประกอบขึ้นด้วยองค์ประกอบ 3 ส่วน ซึ่งต่างก็ทำการโดยอิสระตามกฎเกณฑ์ของตน มิได้มีจุดมุ่งหมายที่จะประสานงานกันเพื่อส่วนรวมในตัวมนุษย์แต่อย่างใด องค์ประกอบ 3 ส่วนได้แก่ อิ๊ด ( Id) อีโกว์ (Ego) และซูเปอร์อีโกว์ (Super-Ego)

– อิ๊ด องค์ประกอบนี้มีลิบีโดว์ ( Libido ) เป็นพลัง แสดงออกมาภายนอกเป็นสัญชาตญาณป้องกันภัย และสัญชาตญาณสืบพันธุ์ อิ๊ดเป็นคำศัพท์ภาษาละติน แปลว่า “มัน” (It) ที่ฟรอยด์เรียกเช่นนี้ก็เพราะรู้สึกว่าเป็นพลังแปลกปลอมในตัวเรา มันไม่ทำการตามความปรารถนาของเรา และมักจะทำให้เราเสียหน้าอยู่บ่อย ๆ เราอยากจะกำจัดมันแต่ก็กำจัดมันไม่สำเร็จจึงต้องคล้อยตามมันในบางโอกาสด้วยความจำใจ และบางครั้งก็ต้องหาวิธีกลบเกลื่อน มันแผลงฤทธิ์โดยไม่เลือกกาลเทศะ ทำการอย่างไร้สติสัมปชัญญะทำความหนักใจแก่เรามาก พลังนี้แหละที่ทางศาสนาเรียกว่าตัณหา ( passion )

– อีโกว์ เป็นคำละติน ( Ego ละตินอ่านว่า เอโก แปลว่า “ตัวฉัน” ) ตรงกับคำว่า “ตัวตน” ( the self ) ในภาษาปรัชญา มีเหตุผล ( reason ) เป็นพลัง เปรียบได้กับเจ้าหน้าที่เซนเสอร์ ( censor ) คอยควบคุมอิ๊ด แต่อิ๊ดก็หาสนใจให้ควบคุมไม่ อีโกว์จึงต้องใช้เล่ห์เหลี่ยมต่าง ๆ เท่าที่ความรู้และความชำนาญของตนจะเสนอแนะ อีโกว์ควบคุมอิ๊ดเหมือนคนที่ขี่ม้าพยศ ซึ่งไม่มีวันจะละพยศเลย ต้องใช้ความสามารถส่วนตัวล่อใจหันเหความพยศไปในทางที่เป็นประโยชน์ แม้อีโกว์จะควบคุม
อิ๊ดอย่างแนบเนียนและระแวดระวังสักปานใดก็ตาม ก็ยังมีเวลาเผอเรอให้อิ๊ดหลบหลีกการควบคุมแผลงฤทธิ์อย่างเสรีได้บ้าง เช่น ฝันอันเป็นสัญลักษณ์แสดงออกอย่างไรสำนึกต่างๆ เป็นต้น

– ซูเปอร์อีโกว์ คำนี้ไม่มีใช้ภาษาละตินจริง ๆ ฟรอยด์ประดิษฐ์ขึ้นมาตามรากศัพท์ว่า Super ( ภาษาละตินอ่านว่า ซูแปร์ = พิเศษ ) + Ego ( ภาษาละตินอ่านว่าเอโก=ตัวฉัน ) จึงหมายถึงตัวฉันพิเศษ มีอุดมคติเป็นพลังซึ่งแสดงออกเป็นสัญชาตญาณรักความดีงามเนื่องจากอยู่เหนือระดับเหตุผล จึงไม่แสดงออกอย่างมีเหตุผล แต่ทว่าแสดงออกเป็นความสำนึกทางจริยธรรมอย่างมีอุดมคติ อุดมคตินี้มักจะค่อยๆ ฝังเข้าในความทรงจำ โดยการอบรมที่ได้รับมาตั้งแต่เด็กจนถึงปัจจุบัน ใครได้รับการอบรมมาแบบไหนก็มักจะฝังอยู่ในใจ อุดมคติแบบนั้นอย่างยากที่จะเปลี่ยนได้ เพราะมั่นใจว่าถูกต้องและดีงาม แม้จะไม่ทราบเหตุผลก็ตามนี่คือที่มาของแนวโน้มของแต่ละบุคคล ทั้งอิ๊ดและซูเปอร์อีโกว์ทำการอย่างไร สำนึกจึงรวมเรียกว่าจิตไร้สำนึก