Freud on religiosity ความต้องการศาสนาของฟรอยด์

ผู้แต่ง : เอนก สุวรรณบัณฑิต
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ฟรอยด์ (Signumd Freud 1856-1938) มิได้มองเหมือนไทเลอร์ (Tylor) เพียงแค่ว่า ผู้ฝันแต่ก่อนเชื่อว่ามีดวงวิญญาณออกจากร่างไปเที่ยวแล้วกลับเข้าร่างเดิม จนกว่าจะตายจึงไม่กลับมาอีก และหาร่างอื่นหรือสิ่งอื่นสิงสถิตต่อไป (คล้ายความเชื่อเรื่องฝันของบรรพบุรุษของไทย) ฟรอยด์ไม่ปฏิเสธความคิดข้อนี้ของไทเลอร์ที่วิจารณ์ว่าเป็นความเชื่องมงายไร้มูลเหตุระดับชาวบ้าน แต่คิดต่อไปว่าลึกลงไปกว่านั้นความฝันยังแสดงความเป็นจริงตามหลักวิทยาศาสตร์ด้วย คือ มนุษย์เรานอกจากจะมีความรู้สึกนึกคิดในระดับสำนึกที่ผู้คิดเองก็ไม่รู้ว่ามี จึงเที่ยวคิดว่ามาจากภายนอก แท้ที่จริงก็อยู่ในจิตอีกระดับหนึ่งใต้จิตสำนึกลงไป

ฟรอยด์จึงตั้งชื่อให้ว่า“จิตใต้สำนึก” (the subconscious) เหมือนเราซื้อบ้านที่เจ้าของเคยอยู่แล้วเป็นแรมปี เมื่อเราซื้อมาเจ้าของก็ไม่เคยบอกเราเลยว่ามีห้องใต้ดิน ประตูทางเข้าก็เก็บไว้มิดชิดไม่อาจจะรู้ได้ ในห้องนั้นเป็นที่เก็บข้าวของสารพัดของเจ้าของเดิมทั้งที่เก็บไว้ใช้และที่ต้องการทิ้ง ในนั้นจึงมีกลิ่นสารพัดกลิ่นซึ่งลอดรอยร้าวโชยมาเป็นระยะ ๆ แล้วแต่ว่ากลิ่นส่วนไหนจะมีโอกาสลอดออกมาเมื่อใด และในเมื่อทิ้งร้างไว้อย่างนั้นก็กลายเป็นที่ซ่องสุมของสัตว์นานาชนิดทั้งที่พึงประสงค์และไม่พึงประสงค์ ว่าง ๆ มันก็ทะเลาะกันส่งเสียงประหลาด ๆ ทำให้ขนหัวลุกหลายคนสันนิษฐานว่าเจ้าที่แรง และน่าจะมีหลายเจ้าที่แย่งกันเป็นใหญ่ เอาใจยาก ถวายของเท่าไร และอย่างไรก็ไม่เห็นสงบ บางครั้งสัตว์เหล่านี้ก็เผยโฉมให้เห็น เช่น มด ปลวก แมลงสาบ แมงป่อง ตะขาบ จิ้งหรีด จิ้งจก ตุ๊กแก ตะกวด งู กบ คางคก เขียด แมลงวันหัวเขียว ยุง ฯลฯ ซึ่งผู้พบเห็นคิดว่ามาจากภายนอกบ้าน

ฟรอยด์จึงตั้งทฤษฎีขึ้นมาสันนิษฐานว่าบ้านชั้นที่เรากินอยู่หลับนอนนี้คือ “จิตสำนึก” เราพอจะรู้ว่ามีอะไรเกิดขึ้นบ้าง ส่วนชั้นใต้ดินที่ลับ ๆ ล่อ ๆ อยู่นั้นคือ “จิตใต้สำนึก”(subconscious) ซึ่งมักจะแสดงฤทธิ์เดชในความฝัน นอกนั้น บ้านของเรายังมีหิ้งพระ เรียกว่า “จิตเหนือสำนึก”(superconscious) อันเป็นที่มาของอุดมการณ์และความใฝ่ฝันทั้งหลาย แม้เห็นไม่ชัดแต่เมื่อรู้ความแล้วก็พอจะรู้ว่ามี และถ้าสังเกตหน่อยก็พอจะรู้การทำงานและบทบาทของมัน ที่เรียกว่าจิตเหนือสำนึกก็เพราะมันอยู่ชั้นบนในอากาศพอมีแสงสว่างให้เห็นได้ นอกจากจะปิดตาไม่ยอมมอง แต่ข้างล่างที่แดนใต้สำนึกนี่ซิ มันมืดมิดเสียจนมองไม่เห็นแม้แต่ความมืด เป็นแดนสนธยาจริง ๆ

จิตเหนือสำนึกและจิตใต้สำนึกรวมเรียกว่า“จิตไร้สำนึก” (unconscious) อาศัยที่ฟรอยด์เป็นคนมีเชาน์ก็ลองเดาเอา เหมือนนักวิทยาศาสตร์ดัง ๆ ทั้งหลายก็ใช้วิธีเดาเอาทั้งนั้น อย่างนิวเทินก็เดาว่ามีแรงโน้มถ่วงดูดแอปเปิลให้ตกจากต้น ที่แท้ก็ไม่เห็นแรงโน้มถ่วงหรอก เห็นแต่ลูกแอปเปิลตก ก็เดาเอาว่าโลกดูดให้ตก อายน์ชทาย(Eistein) ก็เดาจนได้รางวัลโนเบล เดาแล้วไม่ได้เรื่องก็มีเยอะ พวกที่เดาแล้วได้เรื่องจึงถือว่าโชคดี เหมือนเดาเลขท้ายแทงหวยแล้วบังเอิญถูก

ฟรอยด์สอนว่าการนับถือศาสนาเป็นพฤติกรรมของคนเป็นโรคประสาทอย่างหนึ่ง เพราะเนื้อหาของศาสนาไม่มีอะไรจริงแบบวัตถุวิสัยเลย เป็นเพียงการแสดงออกของการเก็บกดจากจิตใต้สำนึกเท่านั้นเอง แต่การเก็บกดทางศาสนานั้นเก็บกดมาในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติถ่ายทอดต่อเนื่องกันเรื่อยมาจึงมีผลต่อจิตใต้สำนึกของมนุษย์ทั่วไปอย่างคล้ายคลึงกัน จึงรวมตัวกันระบายออกร่วมกันในองค์การศาสนาด้วยการปฏิบัติและพิธีกรรมร่วมกัน ผู้เข้าใจเรื่องนี้จึงจะรอดจากการกดดันทางอาการประสาท เลิกนับถือศาสนาและเลิกเชื่อเรื่องเหนือธรรมชาติใด ๆ ทั้งสิ้น จิตใจก็ปลอดโปร่งเบิกบานมีสภาพจิตเป็นปกติ ไม่ทุรนทุรายว้าวุ่นเหมือนคนมีศรัทธาต่อศาสนา

เมื่อเป็นเช่นนี้ฟรอยด์จึงอธิบายต่อไปได้ว่า จิตสำนึกของมนุษย์เราแต่ละคนเป็นสนามประลองยุทธ์ของพลังจิตไร้สำนึก 2 ฝ่าย ฝ่ายสูงมาจากจิตเหนือสำนึกเฉพาะตัวกับจิตเหนือสำนึกของมนุษยชาติร่วมมือกัน ส่วนฝ่ายต่ำก็มาจากจิตใต้สำนึกเฉพาะตัวและจิตใต้สำนึกของมนุษยชาติร่วมมือกัน ดังนั้นอะไรที่ตกตะกอนจากประสบการณ์ส่วนตัวก็ดี หรือตะกอนจากประสบการณ์ของมนุษยชาติก็ดี มีสิทธิจะสร้างความวุ่นวายให้เกิดโรคประสาทของแต่ละคนได้ทั้งสิ้น นักจิตวิเคราะห์และแพทย์บำบัดโรคจิตก็เลยต้องมีภาระหนักต้องศึกษาและพิจารณาทั้งประวัติส่วนตัวและประวัติความเป็นมาของมนุษยชาติด้วย ซึ่งมีศาสนาเป็นข้อมูลสำคัญ ดูก็ยุ่งยากสลับซับซ้อนอยู่ไม่น้อยเลย