induction’s validity ความสมเหตุสมผลของอุปนัย

ผู้แต่ง : สุดารัตน์ น้อยแรม
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

อุปนัย (induction) คือ การพิสูจน์โดยอ้างประสบการณ์เฉพาะหน่วยสนับสนุนข้อความทั่วไปที่เรายังไม่แน่ใจ เช่น เราเคยเห็นต้นมะพร้าวมาจำนวนมากแล้ว ปรากฏว่าไม่แตกกิ่งก้านเหมืนต้นไม้อื่น ๆ เราก็อนุมานเป็นกฎทั่วไปว่า “ต้นมะพร้าวทุกต้นไม่แตกกิ่งก้าน”

ความสมเหตุสมผลของอุปนัย (validity of induction) ถ้าเราพิจารณาตามนัยของวิธีนิรนัยแล้ว จะเห็นว่าวิธีอ้างประสบการณ์บางหน่วยมาสนับสนุนข้อความทั่วไป ซึ่งกินความถึงทุกหน่วยเช่นนี้ ย่อมไม่สมเหตุสมผล เพราะเป็นการอนุมานเกินสิ่งกำหนดให้ นั่นหมายความว่าวิธีอุปนัยจะต้องมีกฎความสมเหตุสมผลของตนเองเป็นพิเศษ ไม่เดินตามกฎของวิธีนิรนัย

กฎความสมเหตุสมผลของอุปนัยก็คือ “ต้องมีประสบการณ์จนสามารถปักใจได้” การปักใจ (assent) ก็คือ การเล็งเห็นว่า ลักษณะนี้น่าจะเป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น เช่น “เราเห็นคนเข้าโรงภาพยนตร์ 20 คนสวมเสื้อขาว เราอนุมานโดยวิธีอุปนัยว่าคนในโรงภาพยนตร์ทุกคนสวมเสื้อขาว” กรณีนี้เรามีสิทธิปักใจได้น้อยที่สุด ‘เราเห็นนิสิตจุฬาฯ 20 คนสวมเสื้อขาว เราอนุมานว่านิสิตจุฬาฯ ทุกคนสวมเสื้อขาว’ กรณีนี้เรามีนิสิทธิปักใจมากขึ้นกว่ากรณีแรก ‘เราเห็นต้นมะขามที่สนามหลวง 20 ต้นมีรูปปลายแหลมเป็นฉัตร เราอนุมานว่าต้นมะขามทุกต้นมีรูปเป็นฉัตร’ เรามีสิทธิปักใจมากขึ้นกว่า 2 กรณีแรก

‘ชาวญี่ปุ่นคนหนึ่งไม่เคยเห็นต้นมะขามเลย บังเอิญไปเห็นกลางป่า 2 ต้น มีคนตกแต่งตัดเป็นปลายแหลมทิ้งไว้ ไม่มีร่องรอยให้รู้เลยว่าเคยมีคนมาอาศัยอยู่ตรงนั้น เขาอนุมานว่าต้นมะขามทุกต้นมีปลายแหลมเป็นรูปฉัตร’ ชาวญี่ปุ่นมีสิทธิที่จะปักใจมากกว่า 3 กรณีแรก เพราะอยู่ในสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติ แต่ก็ยังนับว่าไม่เพียงพอ เพราะมีประสบการณ์น้อยเกินไป ยังไม่น่าจะอนุมานได้ ทั้ง 4 กรณีนับว่าใช้ไม่ได้ทั้งสิ้น แต่กรณีหลังมีสิทธิปักใจมากกว่ากรณีแรกตามลำดับ จึงเห็นได้ว่ามีวิธีอุปนัยมีกฎความสมเหตุสมผลเพียงกฎเดียวก็จริง

แต่ในทางปฏิบัติแล้วตัดสินความสมเหตุสมผลได้ยากกว่าวิธีนิรนัยมาก เพราะเราไม่อาจจะกำหนดให้แน่นอนลงไปได้ว่าเมื่อไรจึงปักใจได้ ทั้งนี้ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญและไหวพริบของผู้ปฏิบัติวิธีอุปนัยเป็นจัยจัยสำคัญ เพราะเหตุนี้เอง แม้จะทำอุปนัยถูกต้องตามวิธีจนสมเหตุสมผลแล้ว เราไม่สามารถจะแน่ใจในผลสรุปได้เต็มที่เหมือนเวลาเราได้ความสมเหตุสมผลจากวิธีนิรนัย เราจึงกล่าวว่าวิธีนิรนัยให้ความแน่นอน (certainty) ส่วนวิธีอุปนัยให้ความน่าจะเป็น (probability) เรื่องนี้เราจะพิจารณากันเป็นพิเศษในบทต่อไปนี้