Kant on religiosity ความต้องการศาสนาของคานท์

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เรื่องศีลธรรมและศาสนานั้น คานท์ (Immanuel Kant 1724-1804) เชื่อว่าเราสามารถรู้ได้โดยใช้เหตุผลปฏิบัติ (practical reason) ซึ่งเป็นการรู้โดยปัญญาของเราเข้าสัมผัสกับความเป็นจริงโดยตรง จึงเป็นอันว่าสำหรับคานท์เรารู้สิ่งเหนือธรรมชาติได้โดยเหตุผลปฏิบัติ เหตุผลปฏิบัติของใครเข้าไม่ถึงเขาผู้นั้นก็ไม่เชื่อ ไม่มีศรัทธา ใครเข้าถึงเพียงเล็กน้อยก็มีศรัทธาน้อย ใครเข้าถึงมากก็มีศรัทธามาก

เหตุผลบริสุทธิ์ช่วยให้เข้าใจได้อย่างวิทยาศาสตร์ คือให้รู้เป็นปรากฏการณ์เท่านั้น ไม่ทำให้เกิดศรัทธา เพราะฉะนั้นคนที่รู้เรื่องศาสนามามากด้วยเหตุผลบริสุทธิ์ อาจจะไม่ปฏิบัติตามคำสอนของศาสนานั้นเลยก็ได้ แต่ถ้ารู้ด้วยเหตุผลปฏิบัติแล้วจะรู้สึกว่ามีคำสั่งเด็ดขาดตามมาทันทีว่ามีหน้าที่ต้องเชื่อว่ามีสิ่งเหนือธรรมชาติที่ต้องให้ความสำคัญ ทำให้เกิดศรัทธาและกระตือรือร้นที่จะปฏิบัติหรือทำการอะไรให้สาสมกับศรัทธาให้ได้ มิฉะนั้นจะอยู่ไม่เป็นสุข

ยิ่งเหตุผลปฏิบัติเข้าถึงสิ่งเหนือธรรมชาติลึกซึ้งมากเพียงใด ศรัทธาจะเกิดแรงกล้ามากเพียงนั้น และจะกระตุ้นให้อยากเสียสละทำการให้แก่สิ่งเหนือธรรมชาตินั้นอย่างเร่าร้อนมากขึ้น นี่แหละคือเหตุผลที่คานท์ใช้อธิบายได้ว่า ทำไมศาสดาและผู้ยิ่งใหญ่ทางศาสนาทั้งหลายจึงปฏิบัติงานได้อย่างเสียสละกล้าหาญเกินความเข้าใจของปุถุชนธรรมดา เพราะเหตุนี้เอง คานท์จึงถือว่าจริยธรรมนำหน้าศาสนานั่นคือนับถือศาสนาเป็นหน้าที่โดยไม่สนใจว่าจะได้ประโยชน์อันใดทั้งในโลกนี้และโลกหน้า