Lactantius, Lucius Caelius Firmianus เลิกแทนเชิส

ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เลิกแทนเชิส (Lucius Caelius Firmianu sLactantius ศต. 4) เป็นลูกศิษย์ของอาร์โนเบียส คงได้รับนับถือคริสตศาสนาภายหลังอาร์ดนเบียส จักรพรรดิดายเออคลีเชิน (Diocletian) ทรงเชิญไปสอนวาทศิลป์ที่นีเคอมีเดีย ภายหลังเป็นอาจารย์สอนโอรสของจักรพรรดิคานสเทินทีนจนถึงแก่มรณกรรม พยายามใช้ความรู้จากวรรณคดีละติน วาทศิลป์ และความรู้รอบตัวกว้างขวางเพื่อเสนอคำสอนของคริสตศาสนา จูงใจปัญญาชนฝ่ายละตินในขณะนั้นอย่างเต็มที่

ข้อคิดสำคัญก็คือปัญญาชนไม่ควรมองข้ามคริสต์ศาสนาอย่างง่ายดาย เพราะเป็นทั้งศาสนาและปรัชญาในเวลาเดียวกัน สนใจอย่างเดียวได้สองอย่างพร้อมกัน จะเรียกว่าเป็นปรัชญาศาสนา (religious philosophy) หรือศาสนปรัชญา (philosophical religion) ก็ได้ เพราะทั้งสองอย่างกลมกลืนอย่างดีที่สุดในคริสตศาสนา

พระเป็นเจ้าเป็นผู้ค้ำประกันกฎแห่งการทำดีได้ดีทำชั่วได้ชั่ว เพราะพระองค์ทรงปูนบำเหน็จและลงโทษอย่างยุติธรรมที่สุด คุณธรรมจึงมิใช่เป้าหมายสุดท้ายของมนุษย์ดังที่ซีเสอโรว์ได้สอนไว้ แต่เป็นวิถีสู่ความสุขนิรันดร

คาร์นีเออเดิส (Carneadesก่อน ค.ศ. 214-129) ผู้ก่อตั้งอเคเดอมิหรือสำนักเพลโทว์ที่สามซึ่งมีแนวโน้มทางวิมตินิยม ได้เคยสอนไว้ว่าความยุติธรรมกับความรอบคอบไปด้วยกันไม่ได้ เพราะความยุติธรรมมุ่งให้เสียสละตนเพื่อผู้อื่น ส่วนความรอบคอบมุ่งแสวงหาผลประโยชน์ให้แก่ตน เลิกแทนเชิสแก้ว่าเข้ากันได้ ถ้าเชื่อว่ามีชีวิตหน้าคือเรายอมเสียสละเพื่อผู้อื่นแล้ว เราจะได้บำเหน็จอย่างรอบคอบจากพระเป็นเจ้า หากเราเห็นแก่ตัว เราจะได้รับโทษอย่างยุติธรรมจากพระเป็นเจ้าเช่นกัน

การทำดีเพื่อให้ได้รับสิ่งตอบแทนจากมนุษย์ย่อมไม่ใช้ความดีแท้ แต่เป็นการเห็นแก่ตัวอย่างรอบคอบ ไม่ใช่คุณธรรม แต่ถ้าเสียสละเพื่อมนุษย์โดยหวังสิ่งตอบแทนจากพระเป็นเจ้านับว่าเป็นคุณธรรมไม่ใช่การเห็นแก่ตัว เป็นศรัทธาอันลึกซึ้ง รวมความว่า เลิกแทนเชิสยอมรับแต่โดยดีว่ามนุษย์ทุกคนแสวงหาประโยชน์ใส่ตน การแสวงหาประโยชน์ในโลกนี้ทำให้คนเห็นแก่ตัว (นั่นคือ ให้ตัวได้ประโยชน์ในโลกนี้) ส่วนการแสวงหาประโยชน์ในโลกหน้าทำให้คนเสียสละ (นั่นคือ เพื่อให้ตัวได้ประโยชน์ในโลกหน้าโดยสละตัวในโลกนี้) การสละตัวเช่นนี้เป็นอาจิณเรียกว่ามีคุณธรรม

คุณธรรมคือการชนะความชั่ว หากไม่มีความชั่วก็ไม่มีคุณธรรม ในสวรรค์จึงไม่มีคุณธรรม เพราะไม่มีความชั่ว เรามีโอกาสสร้างคุณธรรมเฉพาะในโลกนี้เท่านั้นจึงต้องขวนขวายปฏิบัติไว้ให้มากและอย่างดีที่สุด จะรอไปปฏิบัติในโลกหน้าไม่ได้เลิกแทนเชิสจึงไม่สนับสนุนการปลีกตัวไปฝึกสมาธิและปัสนาการ เพราะถือว่าเป็นการใช้เวลาในโลกนี้ไม่ถูกต้อง เสียเวลาปฏิบัติคุณธรรม ในโลกหน้าจึงจะเป็นเวลาปัสนาการตลอดกาล ชีวิตอุดมการณ์สำหรับเลิกแทนเชิส คือ สร้างสันติภาพและภราดรภาพภายใต้การนับถือพระเป็นเจ้าองค์เดียวกัน ดังนั้น ผู้มีคุณธรรมทั้งหลายพึงร่วมมือกันระงับความโกรธ ขจัดสงคราม และการลงโทษประหาร เพราะทั้ง 3 สิ่งนี้นำไปสู่การเบียดเบียนและเข่นฆ่ากัน

ตัวอย่างอันสมบูรณ์แห่งคุณธรรมคือพระเยซูคริสต์ พระองค์ทั้งสอนและปฏิบัติอย่างสอดคล้องกันในขั้นสมบูรณ์ ฐานะของพระเยซูคือครูและตัวอย่างสมบูรณ์แบบ เลิกแทนเชิสเห็นว่า การถกปัญหาเกี่ยวกับพระองค์นอกเหนือไปจากนี้เป็นการเสียเวลา ไม่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติคุณธรรม