Locke on ideas ลัคว่าด้วยมโนคติ
ผู้แต่ง : เอนก สุวรรณบัณฑิต
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

มโนคติเกิดที่ปัญญาและอยู่ในปัญญา แต่ทว่าดังได้กล่าวมาแล้วว่าคนเราเกิดมาปัญญาว่างเปล่า ไม่มีมโนคติใด ๆ ติดมาแต่เกิดเลย มีแต่ความสามารถทำการและทำการเหมือนกันทุกคน คือความสามารถสร้างมโนคติโดยรับข้อมูลจากประสบการณ์ “ไม่มีอะไรในปัญหาที่ไม่มาจากประสาทสัมผัส” (There is nothing in the intellect which was not previously in the sense)

ประสบการณ์มี 2 แห่ง คือ ประสบการณ์ภายนอกและประสบการณ์ภายใน

• ประสบการณ์ภายนอก เกิดที่อายตนะภายนอกซึ่งมี 5 ประการ เมื่อส่งไปถึงปัญญา ปัญญาจะสร้างมโนคติเชิงเดี่ยว ถ้าใช้ผัสสะแต่ละอย่างหาประสบการณ์ จะได้มโนคติของสี เสียง กลิ่น รส สัมผัส ถ้าใช้ผัสสะหลายประการช่วยกัน จะได้มโนคติประเภทความเคลื่อนไหว อวกาศ เวลา รูปร่าง การเคลื่อน การอยู่นิ่ง รวมเรียกว่ามโนคติของผัสสะ (ideas of sensation)
• ประสบการณ์ภายใน เกิดที่อายตนะภายใน เมื่อส่งไปถึงปัญญา ปัญญาจะสร้างมโนคติประเภทความจำ ความคิด ความอยาก อารมณ์ เรียกว่ามโนคติตรึกตรอง (ideas of reflection) บางทีอายตนะภายนอกร่วมส่งข้อมูลด้วย ปัญญาจะผสมผสานกันสร้างมโนคติประเภทความสุข-ความทุกข์ มีพลัง มีอยู่ เอกภาพ การสืบเนื่อง การล่วงเวลา ซึ่งอนุโลมให้เป็นมโนคติประเภทตรึกตรองด้วย ลัคกล่าวถึงการตรึกตรองไว้ว่า “อีกบ่อเกิดหนึ่งที่ประสบการณ์นำไปสู่การสร้างมโนคติได้แก่ การรับรู้การทำงานของปัญญาของเราเองในขณะที่ปัญญาทำการสร้างมโนคติ เมื่อวิญญาณของเราตรึกตรองและพิจารณาการทำงานของปัญญาก็ทำให้เกิดมโนคติอีกชุดหนึ่งซึ่งประสบการณ์ภายนอกไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นมาได้ มโนคติจากประสบการณ์ภายในดังกล่าวได้แก่ มโนคติของการรับรู้ การคิด การสงสัย การเชื่อ การใช้เหตุผล การรู้ การอยาก และการกระทำอื่น ๆ ของปัญญาของเราเอง”

มโนคติที่เกิดโดยตรง ทั้งจากอายตนะภายนอกและภายใน จะมีลักษณะเป็นมโนคติเชิงเดี่ยว (simple ideas) ทั้งสิ้น ปัญญามีสมรรถนะทำการต่อไปโดยเอามโนคติเชิงเดี่ยวมารวมกันบ้าง เปรียบเทียบกันบ้าง จะได้มโนคติเชิงซ้อน (complex ideas) ซึ่งมี 3 ประเภทคือมโนคติของอัญรูป มโนคติของสาระ และมโนคติของความสัมพันธ์ นอกจากนั้นปัญญายังอาจจะทำการถอด (abstraction) จากส่วนที่เป็นเรื่องเฉพาะตัว ได้มโนคติสากล (universal ideas)