logic as an art of persuasion ตรรกวิทยาในฐานะศิลปะแห่งการจูงใจ

ผู้แต่ง : ศุภชัย ศรีศิริรุ่ง
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ตรรกวิทยาคือวิชาว่าด้วยกฎเกณฑ์การใช้เหตุผล เป็นการค้นคว้าหาหลักเกณฑ์และวิธีการพิสูจน์ต่าง ๆ ที่จะสร้างความแน่ใจให้แก่ข้อความที่ยังไม่แน่ใจ แบ่งออกเป็น ๒ ภาค คือ อุปนัยและนิรนัย การอ้างข้อความหนึ่งไปสนับสนุนอีกข้อความหนึ่งเรียกว่าวิธีนิรนัย (deduction) ส่วนการใช้ข้อมูลบางหน่วยเพื่อสรุปคลุมถึงทุกหน่วย เรียกว่า วิธีอุปนัย (induction)

นักวิทยาศาสตร์และนักคณิตศาสตร์ ต่างยึดมั่นในตรรกวิทยาว่าเป็นคุณสมบัติของสมองที่มีอยู่ตรงกันกับความเป็นจริงภายนอก จึงเชื่อว่ามนุษย์สามารถที่จะรู้ความเป็นจริงได้ผ่านทางการสังเกตและทดลองทางวิทยาศาสตร์ร่วมกับการคิดคำนวนทางคณิตศาสตร์ที่มีพื้นฐานวิธีพิสูจน์ความจริงด้วยวิธีอุปนัยและนิรนัยตามลำดับ

เมื่อพิจารณาอย่างถี่ถ้วนแล้ว จะพบว่า วิธีอุปนัยให้ความแน่ใจในระดับความน่าจะเป็น (probability)เท่านั้น ไม่มีวันจะถึงความแน่นอน (certainty) ได้เลย เพราะการสำรวจเพียงบางหน่วยและสรุปคลุมถึงทุกหน่วยนั้น เราไม่อาจมั่นใจได้ถึงกรณีที่ยังไม่สำรวจอีกมากมายว่า จะไม่เป็นไปตรงกันข้าม นอกจากนั้นการพิสูจน์ด้วยวิธีอุปนัยยังมีตัวการที่ทำให้คลาดเคลื่อนได้ ๓ กรณี คือ

๑. ตัวการไม่เกี่ยว (irrelevant factor) ได้แก่กรณีไม่จำเป็นต้องสำรวจ แต่เรากลับให้ความสำคัญเกินความเป็นจริง และยึดเอาเป็นตัวการเกี่ยวข้องไปตามความรู้สึก
๒. ตัวการรอดพ้นสายตา (unnoticed factor) เป็นเรื่องที่ตรงข้ามกับกรณีแรก คือที่ควรสำรวจก็ไม่สำรวจเพราะนึกว่าไม่เกี่ยวข้อง
๓. อ้างสาเหตุผิด (false cause) คือการให้ความสำคัญแก่สาเหตุหนึ่งแล้วละเลยสาเหตุอื่น ๆ ที่สำคัญพอ ๆ กันหรือมากกว่า
ส่วนวิธีนิรนัยนั้นก็เช่นกัน เป็นเพียงรูปแบบเพื่อกำหนดได้ว่าหากมีการอนุมานถูกต้อง ก็สมเหตุสมผล ซึ่งไม่รับรองความจริง รับรองได้แต่เพียงว่าวิธีทำถูกต้องแล้ว แต่ข้อสรุปจะถูกต้องหรือไม่ ต้องสำรวจดูข้ออ้างที่ยกขึ้นมาใช้พิสูจน์นั้นมีความน่าเชื่อได้แค่ไหน ถ้าข้ออ้างจริงทุกข้อและการพิสูจน์ถูกต้องสมเหตุสมผลโดยตลอด จึงได้ข้อสรุปที่เชื่อได้ว่าจริง

ตรรกวิทยาจึงไม่ใช่ความจริงและไม่ใช่เครื่องมือที่จะใช้หาความจริงได้อย่างไม่มีข้อสงสัย ตรรกวิทยาจึงมีฐานะเป็นเพียงศิลปะในการจูงใจให้น่าเชื่อโดยการอ้างเหตุผลเท่านั้น แต่อย่างไรก็ตามตรรกวิทยาก็ยังมีประโยชน์หลายอย่าง เช่น ช่วยในการจัดเรียงข้อมูลต่าง ๆ ภายในสมองให้สะดวกและง่ายต่อการจดจำ และเข้าใจจนสามารถอธิบายให้ผู้อื่นเข้าใจตามได้ นอกจากนั้นยังเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งเสริมให้วิทยาการต่าง ๆ ทางวิทยาศาสตร์สามารถเจริญก้าวหน้าอย่างต่อเนื่องตามลำดับจากอดีตจนถึงปัจจุบัน