paradigm, application of ประยุกต์กระบวนทรรศน์

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

การศึกษาปรัชญาอาจจะมีเป้าหมายต่าง ๆ กัน และแต่ละเป้าหมายก็จะมีวิธีให้การศึกษาต่าง ๆ กัน เพื่อให้บรรลุเป้าหมายที่ต้องการ เช่น
1. เรียนเพื่อรู้ ก็จะเลือกเรียนเลือกอ่านเท่าที่อยากจะรู้ ไม่อยากรู้ก็ไม่สนใจอ่าน
2. เรียนเพื่อสอบ ก็จะเรียนเฉพาะที่ต้องสอบ ให้ได้คะแนนและปริญญาตามต้องการ ที่ไม่ใช่เนื้อหาต้องสอบก็ไม่สนใจอ่าน
3. เรียนเพื่อสอนตามหลักสูตรตายตัว ก็จะใช้วิธีสอนแบบเอาหลักสูตรเป็นศูนย์กลาง ใครรู้ตามหลักสูตรก็สอบผ่าน ใครไม่รู้ก็สอบตก
4. เรียนเพื่อเป็นเครื่องมือของศาสนา ก็จะเรียนปรัชญาที่ช่วยให้เข้าใจศาสนาและ/หรือเพื่อตอบโต้ผู้แย้งคำสอนของศาสนา
5. เรียนเพื่อใช้วิชาการ แต่ละวิชามีปรัชญาประยุกต์ของตน ก็เน้นตรงจุดนั้น
6. เรียนเพื่อรู้วิธีแก้ความขัดแย้งในสังคม ก็ต้องใช้ความรู้เรื่องกระบวนทรรศน์ 5 เพื่อวิเคราะห์ใจคน วิจักษณ์คุณค่าของความคิดของแต่ละคน

หากเห็นว่าติดข้องอยู่ในกระบวนทรรศน์ที่ไม่เอื้อต่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในสังคม ก็ต้องใช้ศิลปะการจูงใจชี้แจงให้เห็นแง่ดีและแง่เสียของแต่ละกระบวนทรรศน์ เพื่อให้ตัดสินใจเปลี่ยนไปสู่กระบวนทรรศน์ที่เอื้อต่อการอยู่ร่วมกันในสังคมมากกว่า โดยชี้แจงให้เห็นชัดเจน การเปลี่ยนไปสู่กระบวนทรรศน์ใหม่นั้นไม่มีอะไรสูญเสียเลย มีแต่ได้กับได้โดยไม่มีความจำเป็นต้องเปลี่ยนความเชื่อ ความคิดเห็น หรือขนบธรรมเนียมประเพณีที่ถืออยู่แต่ประการใด เพียงแต่เปิดวิสัยทรรศน์ใหม่ เหมือนได้แว่นใหม่ เพื่อมองของเดิมทุกอย่างได้ชัดเจนและกว้างไกลขึ้นเท่านั้น การมองเช่นนี้ในปัจจุบันเรียกว่า “การย้อนอ่าน” (re-reading) ขั้นนี้เรียกว่าวิธาน คือ รู้จักใช้วิธีที่เหมาะสม

การศึกษาเพื่อเป้าหมายสุดท้ายนี้จะเน้นกระบวนทรรศน์ที่ 5 เป็นหลัก เพราะจะช่วยให้เข้าใจเหตุผลเบื้องหลังของนักคิดแต่ละคน ทั้งช่วยให้เห็นจุดเด่นจุดเสียของนักคิดแต่ละคนได้ง่ายขึ้น เชื่อมโยงกับนักคิดอื่น ๆ ได้ชัดเจน นอกจากนั้นยังสามารถตอบสนองเป้าหมายอื่น ๆ ได้อย่างดีด้วย เช่น เรียนเพื่อรู้ เรียนเพื่อสอบและสอนตามหลักสูตร (หากหลักสูตรไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อสันติภาพ) เพื่อช่วยให้เข้าใจศาสนา และเพื่อช่วยให้เข้าใจวิชาการ เป็นต้น

เมื่อเป็นเช่นนี้ เพื่อประโยชน์สูงสุดสำหรับผู้อ่าน เราจะตั้งเป้าหมาย การศึกษาปรัชญาของเราที่เป้าหมาย ข้อ 6 เป็นหลัก ส่วนข้ออื่น ๆ เราไม่ละเลย แต่ให้เป็นเพียงเป้าหมายบริวารซึ่งก็น่าจะเสริมกันได้เป็นอย่างดี