Patrizzi, Franesco ฟรันเชสโค ปาตรีตสิ

ผู้แต่ง : กันต์สินี สมิตพันธ์
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ฟรันเชสโค ปาตรีตสิ (Franesco Patrizzi 1529-1597) หรือ Franciscus Patricius, เป็นชาวแดลมาเชีย (Dalmatia, ปัจจุบันอยู่ในประเทศยูโกสลาเวีย) ซึ่งขณะนั้นรวมอยู่กับนครรัฐเวนิส เรียนที่มหาวิทยาลัยแห่งปาดัวและที่มหาวิทยาลัยแห่งเวนิส จบแล้วเดินทางหาความรู้เพิ่มเติมเรื่อยไปจนถึงสเปน กลับมาอิตาลีสอนปรัชญาที่แฟร์ราราและที่โรมจนถึงแก่มรณกรรม งานนิพนธ์ที่สำคัญได้แก่ ถกปัญหาแอเริสทาเทิล (ลต. DiscussionesPeripathecae, Peripathetic Discussions, 1571) และ ปรัชญาใหม่ว่าด้วยเอกภพ (ลต.Nova de UniversisPhilosophia, 1591 = New Philosophy about the Universe)

– เล่มแรก (ถกปัญหาแอเริสทาเทิล) โจมตีแอเริสทาเทิล เพราะปาตรีตสิเข้าใจเหมือนเตเลสิโอและคนในสมัยนั้นว่าแอเริสทาเทิลเป็นนักเหตุผลนิยมและชักจูงใจให้นักปรัชญาจำนวนมากหลงไหลในเหตุผลเป็นเหตุให้ไขว้เขว หลงใหลในความคิดของตนที่สร้างขึ้นด้วยเหตุผล จนไม่สามารถเข้าถึงกฎของเอกภพ ยิ่งกว่านั้นเหตุผลยังทำให้ความคิดแตกแยกจนถึงในเรื่องของศาสนาด้วย

– เล่มที่สอง (ปรัชญาใหม่ว่าด้วยเอกภพ) เสนอความคิดใหม่ ซึ่งปาตรีตสิอุทิศให้แก่สันตะปาปาเกรโกรีที่ 14 เรียกร้องให้กลับมาสนใจปรัชญาของเพลโทว์กันใหม่ จะช่วยแก้ปัญหาความขัดแย้งระหว่างนักปราชญ์ได้ ทั้งจะเข้าถึงกฎของโลกได้แน่นอนกว่าด้วย

ปาตรีตสิสร้างระบบความคิดของตนขึ้นมาโดยเอาปรัชญาของเพลโทว์มาดัดแปลง สอนว่าพระเจ้าทรงเป็นองค์แสงสว่าง จึงทรงเป็นบ่อเกิดของแสงสว่างทั้งหมด แสงสว่างกระจายออกมาแผ่สร้านรอบทิศ กระจายในอวกาศซึ่งมีอยู่โดยตนเองเช่นเดียวกับแสงสว่าง แต่ทว่ามิได้มีลักษณะกัมมันต์อย่างแสงสว่าง หากแต่มีลักษณะอกัมมันต์ สิ่งที่มากับแสงก็คือความอบอุ่นและการไหล รวมความว่าในเอกภพมี 4 สิ่งที่มีมาเองคู่กับพระเจ้า แต่ก็มิได้ลดฐานะของพระเจ้าลง คือ แสงสว่าง ความอบอุ่น การไหล และอวกาศ

พระเจ้าทรงสร้างสสารให้อยู่ในอวกาศและรับปริมาณจากอวกาศ แสงสว่างซึมซาบเข้าไปในสสารนำความอบอุ่นและการไหลเข้าไปด้วย ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงและวิวัฒนาการในสสาร จนเป็นสิ่งมีชีวิตและเป็นมนุษย์ก้าวหน้ามาจนทุกวันนี้ แสงสว่างจึงเป็นทั้งตัวการแห่งพหุภาพและเอกภาพในเวลาเดียวกัน เราจะสามารถเข้าใจทุกสิ่งทุกอย่างได้โดยพยายามศึกษาให้เข้าใจธรรมชาติของแสงสว่าง แสงสว่างจะนำเราไปสู่ความรู้เรื่องกฎของเอกภพ จนถึงความรู้เรื่องพระเจ้า ความรู้ดังกล่าวจะนำจิตใจให้เข้าถึงพระเจ้าและมีชีวิตพระเจ้าในที่สุด เราจะรู้เรื่องแสงสว่างได้ก็โดยสังเกตและทดลองแสงสว่างที่มีจริงในธรรมชาติ คำสอนสุดท้ายนี้เองที่ทำให้ปาตรีตสิได้ชื่อว่าเป็นผู้นำหน้าคนหนึ่งของขบวนการวิทยาศาสตร์

ปาตรีตสิต่อต้านเตเลสิโอก็จริง แต่ก็ไม่คัดค้านทั้งหมด คัดค้านเพียงแต่ว่าเตเลสิโอสร้างระบบปรัชญาไม่แน่นแฟ้นพอและใช้การสังเกตธรรมชาติเพื่อเข้าถึงกฎของธรรมชาติน้อยไป ขอให้สังเกตไว้ด้วยว่าใครที่คัดค้านใครก็มักจะเห็นด้วยกับเขาผู้นั้นอยู่มิใช่น้อย อย่าคิดว่าจะต้องขัดแย้งกันจริง