Pavlov on theory of free will ทฤษฎีเจตจำนงเสรีของปัพลอฝ

ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ปัญหาเรื่อง อำเภอใจ (free will) หรือการเลือกเสรี (free choice) ซึ่งเป็นปรากฏการณ์เด่นชัดในมนุษย์ สสารนิยมก็พยายามจะปฏิเสธว่าไม่มีจริง คนเราคิดไปเองว่ามี แต่ความจริงไม่มีอำเภอใจหรือการเลือกเสรีแต่ประการใด ทุกอย่างเดินตามกฎเกณฑ์กลศาสตร์ ก็เท่านั้น แต่ซับซ้อนยิ่งนักเหมือนขนนกที่ถูกลมพัดฉวัดเฉวียนในอากาศ ถ้ามันคิดได้มันคงคิดว่ามันฉวัดเฉวียนอย่างเสรี แต่ความจริงมันเดินตามกฎกลศาสตร์ตลอดเวลา โดยมันไม่เข้าใจ

การที่สิ่งเร้ามีอยู่อย่างสลับซับซ้อนนี่เอง ทำให้ผู้รู้เท่าไม่ถึงการณ์เชื่อว่าตนมีอำเภอใจหรือการเลือกเสรี ดังปรากฏว่าบางครั้ง มนุษย์เราเกิดมีความคิดขึ้นมาโดยหาสิ่งเร้า (stimulus) ไม่ได้ชัดเจน ปัญหานี้สสารนิยมแก้ด้วยกฎการเร้า-ตอบสนอง (stimulus-response) โดยแยกสิ่งเร้าออกเป็นสิ่งเร้าภายนอกกับสิ่งเร้าภายใน สิ่งเร้าภายในยังอาจแบ่งออกเป็นสิ่งเร้าในปัจจุบันและสิ่งเร้าค้าง ดังนี้

สิ่งเร้าภายนอก เช่น สุนัขเห็นอาหาร (เร้าภายนอก) เกิดน้ำลายไหล (ตอบสนอง)

สิ่งเร้าภายในปัจจุบัน เห็นได้จากการที่พัฟลอฟ (Ivan Pavlov 1849-1936) ทดลองให้อาหารสุนัข ทุกครั้งก็สั่นกระดิ่งให้ได้ยินด้วย จนสุนัขชิน วันหนึ่งถึงเวลาอาหารก็สั่นกระดิ่งเฉย ๆ โดยไม่มีอาหาร สุนัขจะน้ำลายไหล เพราะได้ยินเสียงกระดิ่ง (เป็นสิ่งกระตุ้นประสาทหูจากภายนอกแต่ไม่มีอาการที่ควรมีควบคู่กันและเป็นสิ่งเร้าน้ำลายโดยตรง) เห็นภาพอาหารในจินตนาการ (สิ่งเร้าภายใน) เกิดน้ำลายไหล (ตอบสนอง) เป็นต้น
สิ่งเร้าภายในค้าง เช่น เวลาเราหิวข้าว นึกถึงไก่ย่างที่เคยรับประทานอร่อย ๆ (สิ่งเร้าภายในค้างอยู่ในความทรงจำ) เกิดน้ำลายไหล อาจจะเป็นอารมณ์ค้างที่ฝังอยู่ในจิตใต้สำนึกก็ได้ เช่น นักศึกษาที่ถูกคุณพ่อคุณแม่ดุมาแต่เช้า มาถึงมหาวิทยาลัยมีอารมณ์หงุดหงิดหัวเสียกับเพื่อนๆ เป็นต้น

การตัดสินใจแต่ละครั้งมักจะมีสาเหตุมาจากสิ่งเร้าซับซ้อน คือไม่ใช่เกิดจากสิ่งเร้าประเภทใดประเภทหนึ่งดังอธิบายมา แต่อาจจะหลายประเภทช่วยกันเร้า กลายเป็นสิ่งเร้าซับซ้อน กระตุ้นระบบประสาทซึ่งเป็นกลไกซับซ้อนขึ้นไปอีก กว่าจะเกิดการตอบสนองออกมาแต่ละครั้งได้ ก็ทำให้สับสนมองไม่ออกว่าสิ่งใดทำการในครั้งนั้นกันแน่ในทางทฤษฎีก็กล่าวได้ว่าหากมีสิ่งเร้าหลายอย่างทำงานร่วมกัน ก็ให้เอาสิ่งเร้าประเภทดึงดูด (attractive) รวมกัน และเอาสิ่งเร้าที่ผลัก (repulsive) รวมกัน หักลบกันแล้วทางใดมากกว่าก็หันไปทางนั้นโดยจำเป็น

ในเมื่อการเร้า-ตอบสนองเดินตามกฎเกณฑ์กลศาสตร์ การตัดสินใจของเราจึงเป็นของที่เกิดขึ้นโดยจำเป็น ไม่มีทางเลือก มีสิ่งเร้าก็ต้องมีการตอบสนอง จะตอบสนองอย่างไรก็ต้องแล้วแต่สิ่งเร้า คือ เร้าอย่างไร เข้ากฎไหน การตอบสนองก็ต้องออกมาอย่างนั้นโดยจำเป็น เหมือนน้ำตามกฎการดึงดูดของโลกจะต้องไหลลงสู่ที่ต่ำเสมอ เว้นแต่จะมีกฎอื่นที่สามารถเอาชนะแรงดึงดูดได้ เช่น น้ำกลายเป็นไอ อาศัยกฎการขยายตัวของก๊าชสามารถพาตัวขึ้นสูงได้ เพราะเบากว่าอากาศธรรมดา เช่นนี้เรียกว่าเดินตามกฎกลศาสตร์ คือในสภาพปกติ ถ้ามีเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้น เหตุการณ์อีกอย่างหนึ่งจะเกิดขึ้นตามโดยไม่มีข้อแม้