problem of faith and reason ศรัทธากับเหตุผล

ผู้แต่ง : สุดารัตน์ น้อยแรม

ผู้ปรับแก้ :  กีรติ  บุญเจือ

ปัญหานี้เคยมีมาแล้วในระยะแรกของสมัยปิตาจารย์ โดยฝ่ายประนีประนอมปรัชญาของเพลโทว์กับศาสนาคริสต์มีชัย  แต่แล้วความแตกแยกเกิดขึ้นอย่างรุนแรงจนมหาอาณาจักรโรมันสั่นสะเทือน ลงเอยด้วยการใช้สังคายนาเป็นเครื่องมือบังคับเอกภาพ  ผลก็คือคริสตจักรคงอยู่

แต่มหาอาณาจักรโรมันตะวันตกแตกสลาย ครั้นจักรพรรดิชาร์ลมาญฟื้นฟูอาณาจักรตะวันตกขึ้นใหม่โดยมอบหมายให้คริสตจักรช่วยสร้างเอกภาพ  ปัญหาเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างศรัทธากับเหตุผลก็ฟื้นตัวขึ้นมาใหม่  นักปรัชญาในสมัยอัสสมาจารย์มีความคิดเห็นแบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่ม คือ

1. กลุ่มนักศรัทธานิยม (dogmatists)กลุ่มนี้เห็นมา เหตุผลก่อให้เกิดความแตกแยก  ศรัทธาเท่านั้นที่จะรักษาเอกภาพและความเป็นระเบียบเรียบร้อยได้ หากจะศึกษาปรัชญาและใช้เหตุผลก็ควรถือเอาศรัทธาเป็นจุดเริ่มต้นและเป็นเป้าหมาย  คือใช้เหตุผลเพื่อเข้าใจศรัทธาและเพื่อเพิ่มศรัทธาเท่านั้น  โดยถือหลักการว่า “ฉันเชื่อเพื่อจะเชื่อ” (I believe so that I may believe) แม้จะไม่เข้าใจก็ให้เชื่อไว้ก่อนหรือว่าเข้าใจแล้วขัดแย้งกับความเชื่อก็ให้เชื่อไว้ก่อนเช่นกัน  สำนักที่ต่อสู้อย่างออกหน้าออกตาเพื่อประณามการใช้เหตุผลมีอาทิเช่น  สำนักอารามเซนต๋วีกเทอร์ที่ปารีส  สำนักอารามแคลร์โว (Clairvaux) ในฝรั่งเศส  และสำนักอารามซีโต (Citeaux) ในฝรั่งเศส สำนักอารามฟอนเตอาเว็ลลาเนอ (Fonte-avellana) ในอิตาลี เป็นต้น  ผู้คิดเช่นนี้มีอาทิเช่น วีลเลียมแห่งสำนักเซนต์ธีเออดาริก 9William of Saint-Theodoric 1080-1148) จูงใจให้คริสตชนเลิกสนใจเหตุผลหันมาแสวงหาความรักและเสียสละด้วยศรัทธาแทนพีเทอร์ เดเมียน (Peter Damian 988-1072) และเบอร์เนิร์ดแห่งแคลร์โว (Bernard de Clairvaux 1091-1153) ชี้แจงว่า  เหตุผลให้ความแน่นอนได้น้อยที่สุด  มายเคิลแห่งคอร์เบย (Michael of Corbeil?-1199) คิดว่า วิชาปรัชญาหาประโยชน์อะไรมิได้พีเทอร์แห่งบลัว (Perter of Blois?-1200) คิดว่า เป็นเรื่องเหลวไหลที่ถกปัญหากันถึงเรื่องพระตรีเอกภาพและข้อลึกลับต่างๆของศาสนา  สทีเฟินแห่งทูร์เน(Stephen of Tournai?-1203) เขียนจดหมายถึงสันตะปาปาเสนอความเห็นว่าควรให้เลิกสอนวิชาตรรกวิทยาในทุกคณะของมหาวิทยาลัยปารีส  รวมทั้งในคณะนิติศาสตร์ด้วย  บางคนมีความคิดรุนแรงถึงขั้นประณามการใช้เหตุผลว่าเป็นศิลปะของปิศาจ (at of the devil) เพื่อหลกลวงมนุษย์ให้ลุ่มหลง เช่น วอลเทอร์แห่งสำนักเซนต์วีกเทอร์ (Walter of Saint-Victor) เป็นต้น
2. กลุ่มนักวิภาษ (dialecticians) วิภาษาวิธี (dialectics) ในสมัยนั้นหมายถึงวิชาตรรกวิทยานั่นเอง ส่วนตรรกวิทยา (logic) แปลว่า วิชาว่าด้วยคำพูดหมายถึงวิชาไวยากรณ์ วาทศิลป์ และวิภาษวิธีรวมกัน  กลุ่มนี้มีความเห็นตรงข้ามกับกลุ่มแรกว่า จ้อศรัทธาหรือข้อเชื่อย่อมจะมีเหตุผลและไม่งมงาย ข้อเชื่อที่ขัดกับเหตุผลย่อมแสดงว่าเช้าใจข้อเชื่อไม่ถูกต้อง  จะต้องปรับปรุงข้อเชื่อให้ถูกต้อง  โดยมีเหตุผลค้ำประกันกลุ่มนี้จึงถือหลักการว่า “ฉันเข้าใจเพื่อจะเชื่อ” (I understand so that I may believe)  นั่นคือต้องเข้าใจเสียก่อนจึงจะเชื่อ หรือเชื่อเฉพาะที่เข้าใจด้วยเหตุผลแล้วเท่านั้น  ถ้ายังไม่เห็นเหตุผลก็ไม่ต้องเชื่อ ผู้มีความคิดเช่นนี้มีอาทิเช่น เอเบอร์ลาร์ด (Abelard 1079-1142)
3. กลุ่มนักสร้างระบบ (systematicians) กลุ่มนี้คิดว่าไม่น่าจะมีความขัดแย้งกันระหว่างศรัทธากับเหตุผล แต่น่าจะเป็นความรู้ในระบบเดียวกัน เพราะความรู้ทุกอย่างมาจากแหล่งเดียวกันคือพระเป็นเจ้า จริงอยู่ ข้อเชื่อบางข้อมนุษย์ไม่อาจวิจัยจนรู้ได้เอง แต่ทว่าเมื่อพระเป็นเจ้าทรงเปิดเผยให้แล้ว  มนุษย์ก็ย่อมจะเข้าใจได้ด้วยเหตุผล  และเข้าใจจนร่วมระบบได้กับความรู้อื่นๆ ที่รู้ได้เอง  เพราะฉะนั้นเมือ่พบความขัดแย้งระหว่างศรัทธากับเหตุผลก็ให้ถือเสียว่าเรายังเข้าใจไม่พอ  ไม่มีฝ่ายใดผิด ให้รับรู้ไว้ก่อนทั้งสองฝ่ายแล้วศึกษาค้นคว้าต่อไปจนพบทางประนีประนอมกันได้ในทึ่สุด กลุ่มนี้ถือหลักว่า “ฉันเชื่อเพื่อจะเข้าใจ” (I believe so that I may understand) กล่าวคือ เชื่อแล้วจะต้องเข้าใจด้วยเหตุผลได้ว่าทำไมจึงต้องเชื่อ เชื่อแล้วก็มั่นใจว่าจะต้องเข้าใจได้ด้วยเหตุผล  ผู้ที่มีทรรศนคติเชิงประนีประนอมเช่นนี้มีอาทิเช่น แอนเซลม์แห่งแคนเทอร์เบริ (Anselm of Canterbury 1033-1109) ฮีวก์แห่งสำนักเซนต์วีกเทอร์ (Hugh of Saint-Victor 1096-1141) รีเชิร์ดแห่งสำนักเซนต์วีกเทอร์ (Richard of Saint-Victor?-1173) พีเทอร์ ลัมบาร์ด (Peter Lombard 1110-1160) แอลเบิร์ทมหาบุรุษ (Albert the Great 1206-1280) ธาเมิส อไควเนิส (Thomas Aquinas 1225-1274)