psychism จิตนิยม

ผู้แต่ง : รวิช  ตาแก้ว

ผู้ปรับแก้ :  กีรติ  บุญเจือ

จิตนิยมคือลัทธิสำคัญลัทธิหนึ่งของอภิปรัชญาที่เชื่อว่าจิต (spirit) เป็นความเป็นจริงเพียงอย่างเดียวไม่มีสสาร ที่เราคิดว่าเป็นสสารนั้นเป็นผลของมายาที่ทำให้สำคัญผิด หรืออาจจะเป็นการแสดงออกของจิต ชีวิตพืชเป็นจิตต่ำสุด ชีวิตสัตว์สูงขึ้นมาอีกขั้นหนึ่ง แต่ก็มีระดับลดหลั่นกันตั้งแต่สูงกว่าชนิดหน่อยจนถึงคล้ายคลึงมนุษย์ ชีวิตมนุษย์เป็นจิตสูงสุดที่อาศัยอยู่ในสสาร จิตมนุษย์มีปัญญา แต่ต้องอาศัยร่างกายจึงได้ชื่อพิเศษว่าจิตวิญาณ (soul) จิตสูงกว่าจิตวิญาณทั่วไปมีชีวิตโดยไม่ต้องพึ่งสสาร เรียกว่าจิตบริสุทธิ์ มีปัญญาผ่องแผ้วกว่าจิตในสสาร มีความสมบูรณ์ลดหลั่นกันขึ้นไปสุดยอดที่ องค์สมบูรณ์ที่สุดคือองค์สัมพัทธ์ (the Absolute)

หากเชื่อว่าสสารก็มีอยู่จริงเช่นเดียวกับจิต  ก็เรียกลัทธิว่าทวินิยม คือมีความเป็นจริง 2 ชนิดที่มีความอยู่อย่างอิสระต่อกัน และมีบทบาทแยกกัน  อาจจะมีอิทธิพลต่อกันได้

ความรู้ของมนุษย์ ตามทรรศนะของผู้เชื่อว่ามีจิต ต้องผ่านจิตเพื่อตัดสินว่าเป็นอะไรแล้วจึงสั่งได้ว่าควรตอบสนองอย่างไร เช่น ตาเห็นเสือซึ่งเป็นสิ่งเฉพาะหน่วย (particular)  ประสาทส่งสัญญาณเข้าสู่สมอง สมองติดต่อกับจิตให้จิตตัดสินว่าเป็นอะไร จิตอาศัยความรู้สากล (Universal) ซึ่งเป็นความรู้เฉพาะของจิต รู้ว่าตัวนี้เป็นตัวหนึ่งจำพวกเสือ แต่ทว่าเสือมีอันตราย เพราะฉะนั้นต้องหนี จึงสั่งมายังสมองและประสาทให้บังคับกล้ามเนื้อขาให้ขยับเขยื้อนออกวิ่งอย่างเร็วที่สุด ที่บรรยายมานี้ค่อนข้างจะยืดเยื้อและไม่ทันการ แต่ในทางปฏิบัติแล้ว ทำได้เร็วในชั่วพริบตา อาจเขียนแผนผังให้เห็นง่ายได้ดังนี้

คนโบราณเชื่อเรื่องจิต เรื่องเบื้องบน เลื่อมใสในศาสนากัน จึงไม่แปลกอะไรที่นิยมความคิดที่เชื่อว่ามีจิตกันเป็นล่ำเป็นสัน เพราะสามารถอธิบายความเชื่อถือทางศาสนาได้สะดวก สสารนิยมมักเป็นเรื่องของนักวิทยาศาสตร์ที่ต้องการจะอธิบายทุกอย่างด้วยวิทยาศาสตร์ จึงมักจะควบคู่ไปกับความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ อย่างไรก็ดี ไม่ใช่ว่านักวิทยาศาสตร์ทุกคนจะต้องถือลัทธิสสารนิยม และไม่จำเป็นด้วย เพราะนักวิทยาศาสตร์อาจจะถือว่าเรื่องของสสารก็เดินตามกฎกลศาสตร์ไป ส่วนเรื่องของจิตก็มีอีกกฎหนึ่งต่างหากนอกเหนือไปจากกฎกลศาสตร์ จึงมีนักวิทยาศาสตร์จำนวนไม่น้อยที่อยู่ฝ่ายจิตนิยมในแง่ปรัชญา กลายเป็นนักทวินิยมไป เฉพาะผู้ที่ถือว่าวิทยาศาสตร์เท่านั้นให้ความจริงแต่อย่างเดียวในโลก จึงเป็นนักสสารนิยมในแง่ปรัชญา

กระไรก็ดี แนวความคิดแบบสสารนิยมก็ใช่ว่าจะใหม่นัก เพราะมีมาตั้งแต่สมัยกรีกโบราณแล้ว ถือกันว่าบิดาแห่งสสารนิยมในปรัชญาสากลก็คือ เดอมาคเขรอเถิส ลัทธิจารวากเป็นลัทธิปรัชญาสสารนิยมของอินเดียทีนับได้ว่าเก่าแก่ที่สุด และอาจจะมีมาก่อนเดอมาคเขรอเถิสก็ได้