reason in philosophy เหตุผลในปรัชญา

ผู้แต่ง : เอนก  สุวรรณบัณฑิต

ผู้ปรับแก้ :  กีรติ  บุญเจือ

ปรัชญาสมัยเหตุผล (1600-1750) เป็นระยะกึ่งทางของปรัชญายุคใหม่ คืออยู่หลังปรัชญาสมัยฟื้นฟูและอยู่ก่อนหน้าปรัชญาสมัยพุทธิปัญญา สมัยเหตุผลจึงเป็นสมัยที่การฟื้นฟูวัฒนธรรมกรีกอิ่มตัวแล้ว  ไม่รู้จะฟื้นฟูอะไรขึ้นมาอีกแล้ว  และที่ฟื้นฟูขึ้นมาใช้แล้วก็ได้ผลไม่ถึงขั้นน่าพอใจ  แต่กลับทิ้งปัญหาไว้ให้แก้ไขมากมาย ทั้งในด้านศาสนา  การเมือง  ปรัชญา  และวัฒนธรรม  ปัญหาที่ร้ายแรงและรุนแรงในทุกด้านคือการแตกแยก มีการแตกแยกกันอย่างรุนแรง  ทั้งในด้านทฤษฎีและปฏิบัติ คนจำนวนมากถือโอกาสปฏิบัติการรุนแรงเพื่อแก้ปัญหา  แต่ก็ยิ่งเพิ่มปัญหามากขึ้น นักปราชญ์โดยทั่วไปในสมัยเหตุผลจึงเห็นเป็นปัญหาต้องแก้ไขอย่างรีบด่วน  โดยแสวงหาวิถีทางที่ทุกคนจะยอมรับได้ร่วมกัน  โดยไม่ต้องคำนึงถึงเชื้อชาติ  ศาสนา  และวัฒนธรรม  เพื่อแก้ไขความแตกแยกดังกล่าว

ท่ามกลางเสียงวิพากษ์วิจารณ์ศาสนา การเมือง และระบบความคิดต่าง ๆ ประกอบทั้งมีขบวนการมากมายแข่งขันกันแก้ไขความบกพร่องเช่นนี้ นักคิดย่อมอดคิดไม่ได้ว่า เราต้องใช้วิธีคิดอย่างไรจึงจะได้ความจริงที่สามารถยืนหยัดคงทนต่อการวิพากษ์วิจารณ์และการโต้แย้งทั้งหลายได้ ปัญหานี้กลายเป็นปัญหาที่สำคัญที่สุดของปรัชญาสมัยเหตุผล  เราจึงต้องใช้เวลามากสักหน่อยสำหรับพิจารณาประเด็นปัญหานี้อย่างละเอียดพอสมควร ก่อนที่จะพิจารณาขบวนการที่เสนอคำตอบเป็นล่ำเป็นสันในขบวนการต่อ ๆ ไป เราจะต้องพิจารณาความคิดอ่านของพวกที่ริเริ่มปัญหานี้ อันได้แก่  พวกที่พยายามจะวางพื้นฐานอันมั่นคงให้แก่ปรัชญา จะได้ยืนหยัดคงทนต่อการวิพากษ์วิจารณ์โจมตีอย่างไม่หวั่นไหว เรามาดูกันสักหน่อยว่า ท่านเหล่านี้สามารถทำได้สำเร็จตามเป้าหมายได้สักเพียงใด

แนวทางใหม่ที่ค้นพบและทดลองใช้กันในสมัยเหตุผลก็คือ ไม่เอาทั้งไบเบิลและวัฒนธรรมกรีกเป็นหลักตั้งความคิด  เพราะการยึดเอาคัมภีร์ไบเบิลเป็นหลักขบคิดทำให้เกิดการแตกแยกกันตลอดยุคกลาง  และการเอาวัฒนธรรมกรีกเป็นหลักก็ทำให้เกิดการแตกแยกรุนแรงตลอดสมัยฟื้นฟู  บางคนจึงอยากจะทดลองไม่เอาอะไรเป็นหลักเลยนอกจากปัญญาของมนุษย์ จึงได้เกิดลัทธิเหตุผลนิยม (rationalism) ขึ้นมา  บางคนเอาแต่ประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสร่วมของมนุษยชาติเป็นหลัก  จึงได้ลัทธิประสบการณ์นิยม (empiricism) ขึ้นมา ให้สังเกตด้วยว่านักปรัชญาของสมัยเหตุผล แม้จะไม่ยึดเอาไบเบิลและวัฒนธรรมกรีกเป็นจุดเริ่มต้น แต่ส่วนมากก็ลงเอยยอมรับไบเบิลและวัฒนธรรมกรีกเป็นข้อสรุป  จะมีผู้เริ่มปฏิเสธบ้างก็ในระยะปลายสมัยเท่านั้น

รวมความว่านักปรัชญาที่มีคุณสมบัติของสมัยเหตุผลจริง ๆ นั้น เป็นพวกที่ต้องการแสวงหาวิธีคิดมาตรฐานสำหรับมนุษย์ทุกคนโดยลำพังสติปัญญาของตนเอง และเมื่อพบวิธีสากลนี้แล้วก็เชื่อว่ามนุษย์จะหาความรู้ซึ่งเป็นความจริงอสัมพัทธ์ต่อไปจนถึงขั้นสมบูรณ์ครบถ้วน