second paradigm in India กระบวนทรรศน์ที่ 2 ในชมพูทวีป

ผู้แต่ง : เอนก  สุวรรณบัณฑิต

ผู้ปรับแก้ :  กีรติ  บุญเจือ

วิจารณญาณของชาวชมพูทวีป พระเวทเป็นบันทึกฉบับแรกของชาวชมพูทวีปและของโลก ซึ่งบันทึกด้วยการท่องจำถ่ายทอดกันต่อ ๆ มา เป็นตัวเป็นตนแน่นอนในราวปี ค.ศ.1000 พระเวทแสดงให้เห็นวิจารณญาณว่าทำไมพลังในธรรมชาติจึงขัดแย้งและลบล้างกัน

สาเหตุที่เกิดปัญหาเช่นนี้ขึ้นก็เพราะชาวชมพูทวีปฉลาดมากขึ้น มีวิจารณญาณมากขึ้น จึงสามารถจำแนกพลังละเอียดมากขึ้น ยิ่งจำแนกมากก็ยิ่งเห็นความขัดแย้งกันมากขึ้น ผู้มีวิจารณญาณเด่นพบคำตอบน่าพอใจว่ามีเทพเจ้าประจำพลังต่าง ๆ กัน เมื่อเทพขัดแย้งกัน พลังในธรรมชาติก็ขัดแย้งกัน วิจารณญาณพบปัญหาต่อไปว่า แล้วทำไมโลกจึงไม่แตกสลาย พระเวทที่แต่งขึ้นในระยะหลังให้คำตอบว่า เพราะมีเทพองค์หนึ่งยิ่งใหญ่กว่าเทพอื่น ๆ ทั้งหมด เทวราชดังกล่าวคือ พระพรหม ลัทธิพราหมณ์จึงเกิดขึ้น

ลัทธิพราหมณ์เชื่อในปรมาตมัน (Brahman) หมายถึง สิ่งที่ยิ่งใหญ่อันเป็นที่รวมของทุกสิ่งทุกอย่างในสากลโลก ได้แก่ “พรหม” ปรมาตมันกับพรหมจึงเป็นสิ่งเดียวกัน ซึ่งมีลักษณะสำคัญ คือ เกิดขึ้นเอง สถิตย์อยู่ในสิ่งทั้งหลาย ไม่อาจรับรู้ได้ด้วยผัสสะ เป็นต้นกำเนิดและปลายทางของจิตทั้งหลาย เป็นความเป็นจริงสิ่งเดียว เป็นผู้ให้และทดสอบ ญาณ/ฌาณ ปัญญา และศานติ มีสภาพเดิมแท้ตลอดกาล จิตวิญญาณทั้งหลายในโลกต่างๆ ล้วนแยกตัวออกมาจากปรมาตมัน เมื่อแยกออกมาแล้ว ก็เข้าจุติในชีวิตรูปแบบต่างๆ เช่น เทวดา มนุษย์ สัตว์ และพืช มีสภาพดีบ้าง เลวบ้าง ตามแต่พรหมจะลิขิต

พระพุทธเจ้า ทรงมีวิจารณญาณเล็งเห็นปัญหาว่า เราจะอธิบายความเป็นไปทั้งหลายโดยไม่ต้องอ้างเทพจะได้ไหม พระองค์ทรงพบคำตอบว่าได้ โดยพิจารณาความเป็นจริงของธรรมะ ธรรมคุ้มครองโลก คุ้มครองทั้งสสารและจิต พระองค์ทรงประทานแนววิจารณญาณไว้ว่า “ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน” มิใช่หมายความว่าใครจะทำอะไรก็ได้ตามใจชอบ แต่ทว่าทุกคนและแต่ละคนจะต้องใช้วิจารณญาณแสวงหาธรรมะนั้นให้พบด้วยตนเองและปฏิบัติตาม พระองค์เป็นแต่เพียงผู้ชี้แนะเท่านั้น มิใช่ผู้สร้างธรรมะและมิใช่ผู้ประทานธรรมะ