Tertullian, Quintus Septimius Florens เถอร์เทิลเลียน

ผู้แต่ง : กันต์สินี  สมิตพันธ์

ผู้ปรับแก้ :  กีรติ  บุญเจือ

                เถอร์เทิลเลียน (Quintus Septimius Florens Tertullian 160?-230?)  เกิดจากตระกูลขุนนางโรมัน  บิดาเป็นนายทหารประจำการที่คาร์เถจเถอร์เทิลเลียนจึงไปเกิดที่นั่น  ได้ศึกษากฎหมายที่กรุงโรม  ประกอบอาชีพทนายความที่คาร์เถจ  แต่งงานกับกุลสตรีคริสต์  ตนเองได้กลับใจนับถือศาสาคริสต์ด้วยและมีตำแหน่งเป็นบาทหลวงอธิการโบสถ์  ได้เขียนหนังสือมากมายเพื่อป้องกันและอธิบายคริตศาสนา  ได้ชื่อว่าเป็นผู้ก่อตั้งสำนักปิตาจารย์ละติน (School of the Latin Fathers) เพราะเป็นผู้ริเริ่มใช้ศัพท์ละตินสำหรับอธิบายปรัชญาคริสต์  โดยเลียนแบบศัพท์กรีกและให้ความหมายแบบคริสต์แก่ศัพท์ละตินที่มีความหมายเดิมอยู่แล้ว  ปัญหาสำหรับเทอร์เทิลเลียนก็คือ  จะใช้วัฒนธรรมละตินผสมผสานกับวัฒนธรรมกรีกอธิบายคริสตศาสนาได้อย่างไร  แนวคำตอบก็คือ  จะต้องพยายามอธิบายคริสต์ศาสนาด้วยปรัชญากรีก  โดยเฉพาะอย่างยิ่งปรัชญาลัทธิสทาอิกตามวิถีทางของกฎหมาย  จึงกล่าวได้ด้วยว่า เทอร์เทิลเลียนเป็นผู้ริเริ่มลัทธิกฎนิยม (legalism) ในหมู่ปิตาจารย์ตะวันตก ซึ่งจะถ่วงดุลกับแนวโน้มทางฌานนิยม (mysticism) ของปิตาจารย์ตะวันออก

ญาณปรัชญา  วิญญาณเป็นผู้รู้ที่อาศัยร่างกายเป็นเครื่องมือ  เนื่องจากวิญญาณไม่มีองค์ประกอบ  สมรรถภาพรู้ต่าง ๆ จึงมิใช่ส่วนต่าง ๆ หรือองค์ประกอบของวิญญาณ  หากแต่เป็นการทำหน้าที่ต่าง ๆ ของสมรรถภาพเดียวของวิญญาณ คือ สมรรถภาพรู้  วิญญาณรู้สสารโดยทางประสาทสัมผัสและรู้จิตใจโดยปัญญา  ปัญญายังไม่ใช้วิญญาณ  แต่เป็นเพียงเครื่องมือคิดของวิญญาณเท่านั้น  วิญญาณเป็นผู้ใช้เครื่องมือและใช้ได้อย่างเสรี  วิญญาณจึงต้องรับผิดชอบการกระทำทุกอย่างของร่างกาย  ความรู้โดยประสาทสัมผัสและโดยปัญญาเชื่อถือได้เสมอ  รู้อะไรแล้วไม่เคยผิดพลาด  ความผิดพลาดเริ่มเกิดที่การตัดสิน (judgment) และการอ้างเหตุผล (argument) ด้วยวิธีการของมนุษย์  เราจึงไม่อาจรู้ได้ถึงขั้นแน่ใจว่าข้อตัดสินหรือข้ออ้างเหตุผลใดจริง  นอกจากพระเป็นเจ้าจะทรงเปิดเผยให้โดยวิวรณ์ (revelations)  ดังนั้นวิวรณ์จึงเป็นมาตรการสุดท้ายชี้ขาดความจริง สูตร “ฉันเชื่อเพื่อเข้าใจ” จึงเริ่มในสำนักปิตาจารย์ละตินจากเทอร์เทิลเลียนเป็นต้นมา  เทอร์เทิลเลียนแสดงจิตตารมณ์ของนักกฎหมายอย่างชัดเจนในเรื่องนี้ด้วย  โดยแถลงว่า วิวรณ์เป็นมาตรการเด็ดขาดซึ่งทุกคนจะต้องเชื่อ ทั้ง ๆ ที่ไม่เข้าใจและไม่เห็นเหตุผล  ทั้งนี้เพื่อเป็นการแสดงความจงรักภักดีต่อพระเป็นเจ้าผู้ประสาทวิวรณ์  ดังนั้น  ข้อความเชื่อยิ่งไม่น่าเชื่อยิ่งพิสูจน์ความจงรักภักดี  ผู้มีความจงรักภักดีเข้มแข็งย่อมได้ความดีความชอบมาก  นี่คือความหมายของการมีศรัทธาในทรรศนะของเทอร์เทิลเลียน  ซึ่งขัดแย้งกับเคลเมินท์แห่งเอลิกแซนเดรียและปิตาจารย์ตะวันออกที่ถือหลักว่า “ฉันเข้าใจเพื่อเชื่อ” และมีแนวโน้มทางใช้ปัญญาจนถึงขั้นการเข้าฌาร

ปรัชญาจิต  เทอร์เทิลเลียนเป็นผู้ริเริ่มปรัชญาจินในคริสตศาสนาก็ว่าได้  เพราะก่อนหน้านั้นไม่มีใครถกปัญหานี้มาก่อนเลย  เทอร์เทิลเลียนคิดเหมือนสำนักสทาอิกว่า จิตเป็นสิ่งตรงข้ามกับสสาร  พระเป็นเจ้าเป็นเทห์ที่ละเอียดอ่อนที่สุด  ทูตสวรรค์และปิศาจเป็นเทห์ที่หยาบขึ้น  วิญญาณของมนุษย์เป็นเทห์ที่หยาบขึ้นไปอีก  วิญญาณแทรกอยู่ในช่องว่างของร่างกาย  อาศัยร่างกายเหมือนคนอาศัยเรือ  จุดที่วิญญาณบังคับร่างกายอยู่ที่หัวใจ  เหตุผลที่เทอร์เทิลเลียนคิดว่าจิตเป็นเทห์ก็คือ 1) บางคนได้เคยเห็นพระเป็นเจ้า ทูตสวรรค์และปิศาจในสภาพปรากฏมีรูปร่างเหมือนคน 2) วิญญาณกับร่างกายมีกิริยาอาการถึงกันได้ 3) ถ้าไม่เป็นเทห์ก็มีอยูไม่ได้เพราะ “ไม่มีอะไรมีอยู่ได้เว้นแต่เทห์” (De Anima. 7) (เทียบอาเรอเกิน หน้า 52)

ธรรมชาติของจิตก็คือไม่มีองค์ประกอบ (simple) และแบ่งเป็นส่วน ๆ ไม่ได้ (indivisible) แต่ทว่ามีปริมาตรเพราะมีรูปร่าง  เรื่องนี้นักวิจารณ์พากันไม่เข้าใจว่า จะเข้ากันได้อย่างไร  เทอร์เทิลเลียนมิได้ชี้แจงไว้  แต่เราอาจจะช่วยเทอร์เทิลเลียนได้โดยชี้แจงว่า แม้จิตจะมีรูปร่างก็ไม่ใช่รูปร่างอย่างสสาร  จึงไม่จำเป็นต้องเดินตามกฎของสสาร  จะเอากฎของสสารมาคัดค้านไม่ได้

                ปรัชญาการเมือง  พระมหาจักรพรรรดิแม้จะไม่นับถือพระเป็นเจ้า  ก็ได้รับอำนาจการปกครองโดยตรงมาจากพระองค์นั่นเอง  คริสตชนจึงมีหน้าที่ต้องยอมรับรู้อำนาจของรัฐที่ชอบธรรม  โดยมีความจงรักภักดี  ความซื่อสัตย์สุจริต และโดยการปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด  พร้อมทั้งภาวนาอุทิศแก่ผู้รับผิดชอบรัฐ