ปรัชญาอปท. (32)

ความสุขแท้จากปัญญารู้ตัวเอง

ปัญญาสนใจรู้ตัวเองและมีความสุขลึกซึ้งมากกว่ารู้สิ่งภายนอกตัวเอง แต่ประกบตัวเองไม่ได้เหมือนประกบสิ่งอื่น ได้แต่เดาเอาว่าปัญญายังสนใจแยกความรู้ออกเป็นความรู้ที่เชื่อ (believe) ได้ว่ามีจริง (exist) จากความรู้ที่เชื่อได้ว่าไม่มีจริง (not exist) และความรู้ที่ไม่อาจจะเชื่อได้ว่ามีจริงหรือไม่ (doubtful) สิ่งที่เชื่อได้ว่ามีจริงทั้งหมดคือความเป็นจริง (reality) และกระบวนการคิดของปัญญาที่ทำให้เกิดความเชื่อ (belief) หรือไม่เชื่อหรือไม่แน่ใจในระดับนี้เรียกว่าอภิปรัชญา และปัญญาก็มีความสุขกับความเชื่อของตน อภิปรัชญาจึงได้ชื่อว่าปรัชญาบริสุทธิ์เพราะเป็นความรู้การทำงานของปัญญา ในปัญญา โดยปัญญาและเพื่อปัญญา        ปัญญาไม่หยุดอยู่แค่นั้น ยังสนใจที่จะรู้ว่าอะไรที่ทำให้มั่นใจ (convinced) ในอภิปรัชญาของตนว่ามีจริงหรือไม่มีจริงตามนั้น ในเรื่องนี้แต่ละปัญญามีเกณฑ์ที่ทำให้มั่นใจได้เรียกว่าเกณฑ์ความจริง (criterium of truth) ของปัญญานั้น กระบวนการที่ทำให้ปัญญานั้นมั่นใจเรียกว่าญาณวิทยา(epistemology)ของปัญญานั้นๆและปัญญาก็มีความสุขกับความมั่นใจ (conviction) ของตน ณาณวิทยาจึงถือว่าเป็นปรัชญาบริสุทธิ์ เพราะเป็นความรู้การทำงานของปัญญาในปัญญา โดยปัญญาและเพื่อปัญญา

ปัญญาไม่หยุดอยู่แค่นั้น ยังสนใจที่จะรู้ว่า ในบรรดาความจริงที่มั่นใจได้นั้น ส่วนใดพึงทุ่มเท (commit) ชีวิตจิตใจให้จนตลอดชีวิต กระบวนการที่ทำให้เกิดการทุ่มเท (commitment) เช่นนั้นเรียกว่าศรัทธา (faith) และปัญญาก็มีความสุขกับการทุ่มเทของตน ศาสนาในส่วนที่ทำให้เกิดกระบวนการศรัทธาในปัญญาจึงเป็นปรัชญาบริสุทธิ์ เพราะเป็นการทำงานของปัญญา ในปัญญา โดยปัญญาและเพื่อปัญญา แต่ศาสนายังปรากฏออกภายนอก (phenomenology of religion) เป็นพันธกิจต่อสังคม (societal mission) ด้วย ปัญญาจึงสนใจสร้างความรู้เป็นวิชาศาสนาตามมาตรฐานของความรู้ภายนอกปัญญาเป็นศาสนศาสตร์ (religious studies) และเสริมด้วยการตีความเป็นปรัชญาศาสนา (philosophy of religion) ซึ่งมีฐานะเป็นส่วนหนึ่งของปรัชญาประยุกต์สาขาหนึ่ง

ในทำนองเดียวกัน ปัญญาสนใจรู้ว่ามีอะไรบ้างที่ปัญญารู้ในตัวเองว่าต้องทุ่มเทด้วยความภูมิใจ (pride) ที่ได้พัฒนาคุณภาพชีวิต (quality of life) สู่ชีวิตที่ดี (good life) ซึ่งปรับเปลี่ยนเรื่อยมาตามการพัฒนาของกระบวนทรรศน์ของปัญญา ล่าสุดในปัจจุบันคือการสร้างสรรค์ ปรับตัว ร่วมมือและแสวงหา ความภูมิใจทำให้เต็มใจทุ่มเทชีวิตจิตใจอย่างภูมิใจจนตลอดชีวิตอย่างมีความสุข กระบวนการที่ทำให้เกิดการทุ่มเทเช่นนี้เรียกว่ามโนธรรม (conscience) และปัญญามีความสุขกับการทุ่มเทของตน มโนธรรมในส่วนที่ทำให้เกิดความภูมใจในปัญญาจึงเป็นปรัชญาบริสุทธิ์ เพราะเป็นการทำงานของปัญญา ในปัญญา โดยปัญญาและเพื่อปัญญา แต่มโนธรรมยังแสดงตัวออกเป็นพันธกิจต่อสังคมด้วย ปัญญาจึงสนใจสร้างความรู้เป็นวิชาจริยศาสตร์ตามมาตรฐานของวิชาที่สนใจเรื่องภายนอกและเสริมด้วยการตีความเป็นปรัชญาจริยะ (ethical philosophy) ซึ่งมีฐานะเป็นปรัชญาประยุกต์สาขาหนึ่ง แต่การซึ้งสุนทรีส่วนหนึ่งแสดงให้เห็นชัดเจนว่ามีบ่อเกิดมาจากปรากฏการณ์ภายนอก

ในทำนองเดียวกันปัญญาก็สนใจรู้ในตัวเองด้วยว่าชอบซึ้งสุนทรี (aesthetical empathy) จากความรู้ทุกระดับที่ปัญญารับรู้จากภายนอกหรือที่เกิดในปัญญาเองที่ระบุคุณภาพการรับรู้ได้ว่าเป็นความงาม (beauty) และ/หรือความแปลก (picturesqueness) และ/หรือความสูงส่ง (sublimity) ยังผลให้ปัญญาได้เสวยความสุขสงบ (tranquil happiness) ซึ่งควรแก่การแบ่งพลังการทุ่มเทให้อย่างเต็มใจประหนึ่งว่าเป็นสัญชาตญาณของปัญญาโดยเฉพาะโดยไม่ขึ้นกับเงื่อนไขใดๆ กระบวนการอันทำให้เกิดความซึ้งสุนทรีในปัญญาเช่นนี้จึงนับได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของปรัชญาบริสุทธิ์ เพราะเป็นการทำงานของปัญญา ในปัญญา โดยปัญญาและเพื่อปัญญา แต่การซึ้งสุนทรีส่วนใหญ่แสดงชัดเจนว่ามีบ่อเกิดมาจากภายนอกปัญญาซึ่งศึกษาได้เป็นวิชาในประเภทสหวิทยาการ แต่จะคิดอย่างไรๆปัญญาก็ไม่อาจเชื่อได้ว่าเป็นสาเหตุและมีเหตุผลพอเพียงให้เชื่อได้ว่าทำให้เกิดความซึ้งสุนทรีได้อย่างไร ดังที่อิมมานูเอลคานท์กล่าวไว้ว่า ความรู้ทุกอย่างมีสาเหตุมาจากนูเมนาภายนอก ไม่มีความรู้ใดเป็นอิสระจากการทำการของปัญญา แต่ก็มีความรู้บางอย่างที่เป็นผลของการทำงานของปัญญาอย่างบริสุทธิ์

สรุปได้ว่าสถาานภาพของปรัชญาในปัจจุบัน มีปรัชญาบริสุทธิ์ล้วนๆอยู่เพียง 2 วิชาคือ อภิปรัชญาและญาณวิทยา ที่เป็นทั้งปรัชญาบริสุทธิ์และปรัชญาประยุกต์รวมกัน 3 วิชาคือ ศาสนศาสตร์ จริยศาสตร์ และสุนทรียศาสตร์ นอกนั้นเป็นปรัชญาประยุกต์ล้วนๆ ซึ่งต่างก็ให้ความสุขแท้ต่างกัน