สมรรถภาพคิด

อ.ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

ปรัชญากรีกสนใจว่ามนุษย์มีกระบวนการในการทำความเข้าใจโลกอย่างไร ต่อมาจึงสนใจว่ามนุษย์มีโครงสร้างหรือวิถีการคิดอย่างไร จากนั้น มนุษย์แปลงการคิดเป็นการกระทำได้อย่างไร นั่นคือ การสนใจปัญญาในฐานะการคิด/สมรรถนะคิด (think-ability) แนวคิดปรัชญาสายจิตนิยมเชื่อว่าการคิดเป็นศักยภาพ (potentiality) ของ จิต (spirit)

ในขณะที่จิตรู้ในฐานะจิตวิญญาณ (soul) และจิตใจ (mind) เป็นพื้นที่ของประสบการณ์ เสรีภาพ กระบวนการพัฒนา ในขณะที่ ตัวตน (self) คือ อัตลักษณ์ตัวตนของคนๆ นั้น มนุษย์จึงสนใจจะรู้ตัวตนของตนเอง และแสดงออกผ่านบุคลิกภาพ ทั้งนี้ มนุษย์สามารถพัฒนาตนเองได้เมื่อมีประสบการณ์มากขึ้น

ด้วยการคิดนี้ โลกแห่งจิต/จิตวิญญาณ/จิตใจจึงไม่ได้แยกออกจากโลกวัตถุ (world of object) มนุษย์ไม่ต้องก้าวข้ามโลกวัตถุเพื่อไปสู่โลกแห่งจิตวิญญาณ มันรวมอยู่ด้วยกัน มนุษย์จะค้นพบธรรมชาติของจิตในการคิดนั่นเอง วิธีคิดแบบที่เป็นเพียงการบอกเราถึงสิ่งที่เราได้รับรู้ผ่านประสาทสัมผัส (sense) เราสามารถคิดถึงสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรสหรือสัมผัส แล้วเขียนเล่าถึงสิ่งเหล่านี้ได้และมนุษย์จัดเก็บทุกอย่างเป็นความทรงจำ เมื่อมีความทรงจำ มนุษย์จะคิดอยู่บนโครงสร้างของความคิด เป็นร่างความคิด (มโนคติ-idea) บางคนจะคิดบนภาพของความคิด (มโนภาพ-image) และบางคนจะคิดอยู่บนรายละเอียดของความคิด (มโนทรรศน์-concept)

โลกแห่งความคิดนี้ไม่มีความแตกต่างกันในการคิด แต่มีความแตกต่างกันในการกระทำการคิด เพราะ จิตใจ (mind) แตกต่างกันไปตามสมอง (brain-body) และ สิ่งแวดล้อมและการเลี้ยงดู (environment) สมรรถภาพของปัญญา ได้แก่ อัชฌัตติกญาณ/การหยั่งรู้ (intuition) และการไล่เรียงจากสิ่งที่รู้แล้วไปสู่สิ่งที่ยังไม่รู้หรือรู้แล้ว แต่ยังไม่แน่ใจ เพื่อทำให้เกิดความแน่ใจ (reason) หรือเพิ่มความแน่ใจให้กับความรู้