อ.ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

การพัฒนาสังคมที่เน้นการพัฒนาคุณภาพชีวิตนั้นไม่เพียงแต่ต้องการสังคมที่มีความเจริญทางด้านวัตถุ หากแต่ต้องการสังคมมีอารยะด้วย กระแสหลังนวยุคเองก็ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง คุณภาพชีวิตตามสัญชาตญาณปัญญาหลังนวยุคได้แสดงผลผ่านการพังทลายของกำแพงเบอร์ลิน คนรุ่นใหม่มีความใฝ่ฝันต่อคุณภาพชีวิตเช่นนี้โดยไม่ต้องมีใครมาหว่านล้อมหรือโฆษณาชวนเชื่อใดๆ

แต่แล้วคำมหัศจรรย์คำหนึ่งก็กระตุกขาหลังของสังคมที่กำลังพุ่งไปข้างหน้า คำนั้นคือ

“คุณธรรมจริยธรรมของคนในสังคมลดลง”

อะไรเป็นสาเหตุ อะไรเป็นหลักฐานแสดงว่าคุณธรรมจริยธรรมของคนในสังคมลดลง การพัฒนาความเจริญทางวัตถุนั้นในอีกด้านหนึ่งก็เป็นตัวเร่งของการทำลายคุณภาพของสังคม แรงกระแทกทางวัฒนธรรมที่หลั่งไหลจากทุกมุมโลกทำให้อัตลักษณ์ของสังคมลดลง คำตอบที่ได้เช่นนี้ก็ยังไม่อาจยอมรับได้เสียทั้งหมด แต่คนในสังคมก็รู้สึกได้เหมือนๆ กัน ดังนั้นจึงพอให้ได้กระตุ้นเตือนให้คิดได้ว่าคุณธรรมจริยธรรมได้ลดลงไปจริง แต่ไม่ได้หายไปจนหมดสิ้น นักปรัชญาหลังนวยุคมักจะวิพากษ์ว่าผลพวงที่ทำให้คุณธรรมจริยธรรมลดลงไปก็คือผลของการใช้ปัญญานวยุคนั่นเอง

เหตุผลหลักเพราะนวยุคไม่ปรองดองกับศาสนา ทำให้คนจำนวนมากจับผิดศาสนา ละเลยข้อปฏิบัติ คุณธรรมจึงหายไป หากส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรมให้กลับมาเฟื่องฟู สังคมก็จะมีคุณภาพดีขึ้น คุณธรรมจริยธรรมจึงเป็นเหมือนยาขนานเอกที่ทุกฝ่ายเชื่อว่าจะส่งเสริมคุณภาพสังคมให้ดีขึ้นได้ คุณธรรม (moral) และจริยธรรม (ethic) เป็นชุดหนึ่งของการปฏิบัติดีจนเคยชิน คำถามทีเกิดต่อมาคือคุณธรรมจริยธรรมชุดใดที่จะทำให้คนในสังคมได้ประพฤติดีและทำให้สังคมโดยรวมมีคุณภาพที่ดีขึ้น

แน่นอนว่าไม่มีคำตอบใดที่ตอบได้อย่างแท้จริง คุณธรรมดึงเอาข้อธรรม ศีลของแต่ละศาสนามาแสดง จำนวนก็ยิ่งมาก การสรรหาบุคคลต้นแบบก็ทำให้รู้สึกว่าจะประพฤติตนเช่นท่านผู้นั้นก็ยาก ข้ออ้างสำคัญคือสังคมเปลี่ยนไป การจะประพฤติเช่นบุคคลต้นแบบย่อมไม่อาจทำได้ การอบรมคุณธรรมที่ผ่านมาจึงเป็นการสอนให้รู้ว่าความประพฤติดีนั้นมีอะไรบ้าง ทำอย่างไร แต่จะกระตุ้นให้ผู้ที่เรียนรู้ประพฤติตามนั้นเป็นเรื่องของสำนึกคิดของแต่ละบุคคล การอบรมจริยธรรมก็เป็นการแสดงชุดของความประพฤติที่ดี อาจตรงกับศีลธรรมของศาสนาใดศาสนาหนึ่ง หรือไม่ตรงก็ได้ จริยธรรมสามารถปรับได้ตามขนบธรรมเนียมของสังคมนั้น เมื่อพิจารณาเช่นนี้ก็อาจมองได้ว่าการอบรมจริยธรรมน่าจะมีความคล่องตัวในการนำไปประพฤติปฏิบัติได้ง่ายกว่าการอบรมคุณธรรม

หากแต่ทุกฝ่ายก็ประจักษ์อย่างยิ่งว่าการอบรมจริยธรรมนั้นก็พบปัญหาดุจเดียวกันกับการอบรมคุณธรรม ไม่มีผู้ใดบอกหรือพยากรณ์ได้ว่าผู้ที่ได้รับการอบรมจะประพฤติดีได้มากน้อยเพียงใด เหตุผลสำคัญคือคุณธรรมจริยธรรมมีความซับซ้อน ต้องมองผ่านปรัชญา จิตวิทยา ประวัติศาสตร์ สังคมวิทยา โดยมีวิทยาศาสตร์ และนิยามเป็นเครื่องค้ำประกันความเข้าใจให้เห็นตรงกัน ถ้าศึกษาอัคฆวิทยาอย่างจริงจังคงตอบปัญหาได้อย่างลุ่มลึก ผู้เขียนมีภูมิหลังด้านจิตวิทยาซึ่งจิตวิทยาสายจิตวิเคราะห์ชื่นชอบที่จะตั้งชื่อให้แก่สิ่งต่างๆที่ส่งผลต่อพฤติกรรมของมนุษย์ เช่น การหลงตัวเอง ก็เชื่อว่าเกิดจากต่อมหรือปมหลงตัวเอง (narcissus complex) จึงน้อมรับและเชื่อตามอาจารย์กีรติ บุญเจือที่ได้มองว่ามนุษย์นั้นมีคุณธรรมจริยธรรมอยู่แล้ว เรียกว่า มีต่อมคุณธรรม

ผู้เขียนไม่ทราบว่าจะให้คำภาษาอังกฤษว่าอย่างไร ในทีนี้จึงขอใช้เป็น virtue complex ไปพลางๆก่อน ต่อมคุณธรรมนี้คือความซับซ้อนของกระบวนการทางจิตและไม่มีต่อมนี้อยู่จริงในทางชีววิทยา ดังนั้นถ้าหากต้องการปลุกฟื้นให้คุณธรรมจริยธรรมในสังคมเพิ่มขึ้นจากเดิมจะต้องทำให้ต่อมคุณธรรมแตก การแตกนี้ไม่ใช้การแตกทำลาย แต่เป็นการแตกกระจายเพื่อให้จิตที่มีปัญญา สามารถประเมิน ตัดสินในเนื้อหาคุณธรรมจริยธรรมได้เป็นอย่างดี ได้แทรกซึมไปในทุกรูขุมขน เหมือนที่ฮอร์โมนอดรีนาลีนซึบซาบไปทั้งร่างเมื่อตกใจ เมื่อคุณธรรมและจริยธรรมแทรกซึมในร่างของมนุษย์ มนุษย์คนนั้นก็จะใช้สัญชาตญาณปัญญาในการคิดอย่างมีวิจารณญาณ และเลือกประพฤติดี เมื่อประพฤติดีจนเคยชิน ก็เกิดเป็นอุปนิสัย ทั้งยังเป็นความสุขของชีวิตและเป็นคุณภาพชีวิตตามสัญชาตญาณปัญญาหลังนวยุค

ในฐานะนักปรัชญาก็คงต้องมองหาคำตอบของคำถามที่ว่า คุณธรรมจริยธรรมในสังคมลดลง จะแก้ปัญหานี้อย่างไร ก่อนที่จะคิดเองก็ลองฟังคำตอบจากนักคิดในสาขาต่างๆ เพื่อพินิจพิเคราะห์ว่าเขาทำอะไร อย่างไร แล้วผลเป็นอย่างไร นักปรัชญาต้องทำใจให้เป็นกลาง คงต้องเอาอย่างฮุซเซิร์ล (Husserl 1859-1938 ) แล้วค่อยให้ความหมายว่าที่พวกเขาทำกันนั้น พวกเขาได้ใช้สัญชาตญาณปัญญายุคไหน อย่างไร สิ่งที่นักปรัชญาจะสอนได้จริงๆ ก็คือสอนให้เห็นถึงสัญชาตญาณมนุษย์ สัญชาตญาณที่ปัญญาในยุคต่างๆ ปัญหาของแต่ละยุค มาตรการความจริงของแต่ละยุค คุณธรรมจริยธรรมของแต่ละยุค แล้วชี้ชวนให้ผู้เข้าร่วมการอบรม แสวงหา สร้างสรรค์ ร่วมมือ ประยุกต์ หนทางพัฒนาคุณภาพชีวิตตามสัญชาตญาณปัญญาตามเครือข่ายความคิดของเขาเอง และนั่นจะทำให้ต่อมคุณธรรมแตก การอบรมปรัชญาต้องเน้นให้ต่อมคุณธรรมแตก เมื่อต่อมคุณธรรมแตก ก็ไม่จำเป็นต้องสอนว่าคุณธรรมเป็นอย่างไร มีกี่ข้อ มีคนต้นแบบไหม เพียงแต่ให้เวลา เวลาที่มีอยู่อย่างมากมายพอที่คนเหล่านั้นจะได้พัฒนาคุณภาพชีวิตของเขาตามสัญชาตญาณปัญญา คนรุ่นใหม่ใจร้อน หากเขาพร้อมใจรับและคิดตาม คุณธรรมและจริยธรรมก็จะเบ่งบานสะพรั่งดุจดั่งดอกไม้ในยามลมฝนโชยพัด ความสุขสงบ สันติภาพก็จะแผ่กิ่งใบครอบคลุมไปทั้งโลก โลกที่ทุกคนนับแต่อดีตจนถึงปัจุบันใฝ่ฝันถึงนั่นเอง

สังคมดิจิตอล ต้นตอปัญหาและเครื่องมือช่วยแก้ปัญหา

เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารที่พัฒนาอย่างรวดเร็วหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางว่าเป็นโครงสร้างพื้นฐาน (infrastructure) สำคัญของรูปแบบความเจริญของเมือง เทคโนโลยีสารสนเทศ เน้นเสาหลักสำคัญของการพัฒนาได้แก่ การพัฒนาประสิทธิภาพของระบบคอมพิวเตอร์ การพัฒนาโปรแกรมคอมพิวเตอร์ และ ระบบสื่อสารที่รวดเร็ว การยอมรับความถูกต้องของข้อมูลที่ส่งผ่านระบบสารสนเทศ ได้สร้างให้เกิดวัฒนธรรมดิจิตอล ซึ่งลดคุณค่าของกระดาษและสิ่งพิมพ์ลง มนุษย์ในสังคมต่างๆ ที่เจริญแล้วใช้เวลาไปกับการอยู่หน้าคอมพิวเตอร์ หรือโทรศัพท์เคลื่อนที่ที่มีระบบอินเตอร์เน็ตร่วมด้วยวันละหลายชั่วโมง ผู้ที่มีข้อมูลมากกว่า ใหม่ล่าสุดกว่าจะได้เปรียบในการแข่งขันต่างๆ สังคมเช่นนี้อาจเรียกได้ว่าเป็น สังคมดิจิตอล วัฒนธรรมดิจิตอลเดินหน้าอย่างไม่หยุดยั้ง เป็นผลมาจากอิทธิพลของการพัฒนาประเทศไปสู่ความทันสมัย นั่นคือมีการพัฒนาและเพิ่มโครงสร้างระบบสารสนเทศ และ การพัฒนาด้านการศึกษา แม้ต้นทุนของการพัฒนาโครงสร้างระบบสารสนเทศจะมาก แต่ก็เป็นความจำเป็นในระดับชาติที่ได้รับการยอมรับและส่งเสริมจากแหล่งเงินทุนผ่านการลงทุนทั้งภาครัฐ และภาคเอกชน การศึกษาได้ยอมรับเป็นแนวทางสำคัญที่จะต้องพัฒนาคนในชาติให้ก้าวตามความทันสมัยนี้ วิชาคอมพิวเตอร์กลายเป็นวิชาสำคัญ วิชาอื่นๆ ก็เน้นการใช้เทคโนโลยีมาช่วยในการทำรายงานและการนำเสนอหน้าชั้นเรียน เด็กนักเรียน และวัยรุ่นต้องใช้เวลาอยู่หน้าคอมพิวเตอร์และใช้งานอินเตอร์เน็ตเพื่อค้นหาข้อมูลต่างๆ คัดลอกและใช้งาน ประเด็นปัญหาที่มองไม่เห็นแต่ซ่อนอยู่ (latent issues) คือการใช้งานเพื่อความบันเทิงและสิ่งล่อลวงต่างๆ ทางอินเตอร์เน็ต

ปรากฏการณ์ที่พบเห็นได้ทั่วไปในสังคมดิจิตอล เช่น เด็กนักเรียนทำรายงานในคอมพิวเตอร์และส่งครูผ่านทางอีเมล์ มีการเชื่อมโยงกลุ่มนักเรียนผ่านทางระบบสังคมออนไลน์ เช่น facebook อีกตัวอย่างหนึ่งที่พบเห็นอยู่ทุกวันและถือได้ว่าเป็นเรื่องปกติในสังคมเมืองที่จะมองไปในสถานที่ต่างๆ แม้กระทั่งท้องถนน ข้างทาง แล้วจะพบเด็กนักเรียน วัยรุ่น วัยทำงานก้มหน้าก้มตาอยู่กับโทรศัพท์เคลื่อนที่ แท็บเล็ต เพื่อเล่นเกมส์ หรือ ใช้งานอินเตอร์เน็ต โดยไม่สนใจสิ่งรอบข้าง วัฒนธรรมดิจิตอลนี้กำลังเกิดขึ้นและกลายเป็นเรื่องธรรมดาไปเสียแล้วในสังคมของประเทศโลกกำลังพัฒนา การก้าวกระโดดของการพัฒนาระบบสารสนเทศและความจำเป็นของการใช้อินเตอร์เน็ต ทำให้จำนวนการใช้งานอินเตอร์เน็ตสูงขึ้นๆ ในขณะที่ราคาค่าบริการลดลงอย่างมาก ตัวเลขผู้ใช้อินเทอร์เน็ตชาวไทยที่เปิดเผยล่าสุดโดยทรูฮิต (TrueHit) ผู้ให้บริการอินเตอร์เน็ตรายใหญ่นั้นสูงถึง 25 ล้านราย ( เดลินิส์ [17052555] )

อย่างไรก็ตามเครื่องมือพื้นฐานของสังคมดิจิตอล คือ อินเทอร์เน็ตนั้นเองก็เป็นเครื่องมือสำคัญอย่างหนึ่งของการศึกษาที่ช่วยเปิดโอกาสให้กว้างขยายขึ้น ทั้งนี้ก็เพราะอินเตอร์เน็ตสามารถให้บริการไปทั่วโลก และช่วยให้เข้าถึงฐานข้อมูลต่างๆ ที่มีการรวบรวมไว้ การใช้อินเทอร์เน็ตเพื่อการศึกษาจึงเป็นสิ่งที่ถือได้ว่าเป็นพื้นฐานอย่างหนึ่งเสียแล้ว อินเทอร์เน็ตเป็นช่องทางของการส่งข้อมูลผ่านเครือข่ายคอมพิวเตอร์ทั่วทั้งโลก และเป็นที่ประจักษ์ได้ว่าข่าวสารต่างๆ นั้นจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจ สังคม การศึกษา และด้านอื่น ๆ ได้นั้น ต้องอาศัยความรู้ในการจัดการการใช้อินเทอร์เน็ตเพื่อการศึกษามีที่มีประโยชน์และ ไม่เป็นโทษ ทั้งนี้ก็เพื่อจะได้ข้อมูลและความรู้ที่ต้องการทางการศึกษานั่นเอง

สังคมคุณธรรมจริยธรรมกับสังคมดิจิตอล

ดังได้กล่าวไว้ข้างต้นว่าคนส่วนหนึ่งมองว่าการที่สังคมมีคุณภาพที่ต่ำลง คุณธรรมจริยธรรมลดลงนั้นเป็นผลจากสังคมดิจิตอล แน่นอนที่ต้องยอมรับว่าผลที่เกิดขึ้นส่วนหนึ่งย่อมมาจากการพัฒนาสังคมดิจิตอล การพัฒนาที่รวดเร็วนี้ทำให้สังคมที่แท้จริงตามสังคมเสมือนจริงไม่ทัน ช่องว่างนี้ทำให้เกิดการแปลกแยกของคนในสังคม ซึ่งย่อมต้องมีคนตกลงไปในช่องว่างและสูญหายไป แต่กระนั้นสังคมดิจิตอลในอีกด้านหนึ่งก็เป็นสังคมที่ได้เตรียมเครื่องมือไว้อย่างพร้อมเพียงในการเก็บรวบรวม สะสม จัดระเบียบข้อมูลข่าวสารและสร้างให้เกิดความพร้อมใช้แก่ทุกคนที่แสวงหาความรู้ เนื้อหาสาระที่เป็นประโยชน์ต่างๆ หากมองโอกาสที่วางตัวขนานไปกับวิกฤติอย่างไม่ดื้อดึงใดๆ การใช้เครื่องมือดิจิตอลในการเก็บข้อมูลและเผยแพร่เนื้อหาสาระด้านคุณธรรมจริยธรรมไม่ว่าจะเป็น คำสอน บทความ วิจารณ์ นิทาน การ์ตูน จนถึงภาพยนตร์ที่จะช่วยเป็นสื่อในการสอนคุณธรรมจริยธรรมแก่ผู้ที่เกิดและเติบโตในสังคมดิจิตอล ทางเลือกอันชาญฉลาดนี้จะเป็นตัวเร่งอย่างหนึ่งที่จะช่วยผลักดันให้สังคมใหม่นี้มีคุณธรรมจริยธรรมฟื้นตัวกลับมา