อ.ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

กระบวนทรรน์ทางความคิด

ปรัชญากระบวนทรรศน์ทางความคิด (paradigm of thought) เป็นหลักการพัฒนาการทางปัญญาของมนุษย์ชาติที่พิจารณาได้ตามการเปลี่ยนยุคของปรัชญา (กีรติ บุญเจือ, 2546) มนุษย์ในแต่ละกระบวนทรรศน์จะมีความเชื่อที่เป็นพื้นฐานอยู่ในจิตใจทุกยุคทุกสมัยแตกต่างกันไป   ทั้งนี้ กระบวนทรรศน์นั้นไม่ใช่สมรรถนะในการใช้ตัดสินใจ (decision competency) เพราะสมรรถนะในการใช้ตัดสินใจคือ เจตจำนง (will)

กระบวนทรรศน์เป็นสมรรถนะในการเข้าใจ (understanding) และชักนำให้เจตจำนงตัดสินใจตามกระบวนทรรศน์ที่มนุษย์เองเข้าใจ จึงเป็นเพียงแนวโน้มการตัดสินใจ (decision potentiality)

กระบวนทรรศน์ทางความคิดแบ่งออกเป็น 5 กระบวนทรรศน์ ได้แก่

1. กระบวนทรรศน์ดึกดำบรรพ์ (Primitive Paradigm) มนุษย์มีโลกทรรศน์ว่าโลกไม่มีกฏเกณฑ์ ทุกสิ่งทุกอย่างเป็นไปตามน้ำพระทัยเบื้องบน การคิดและตัดสินใจใดๆ ต้องดูน้ำพระทัยเบื้องบน เบื้องบนเห็นว่าถูกก็ถูก เห็นว่าผิดก็ผิด
2. กระบวนทรรศน์โบราณ (Ancient Paradigm) มีโลกทรรศน์ว่า โลกมีกฎเกณฑ์ธรรมชาติไม่ขึ้นตรงต่อใครหรืออำนาจใดๆ กฎเกณฑ์นั้นตรงไปตรงมา ถ้าเรารู้กฎเกณฑ์เราก็จะตัดสินใจกระทำการนั้นได้อย่างถูกต้อง ผู้รู้กฎเกณฑ์คือเจ้าสำนัก หากเราไม่รู้กฎเกณฑ์ก็ให้ยึดถือตามเจ้าสำนักของเรา ย่อมไม่มีผิดพลาดได้
3. กระบวนทรรศน์ยุคกลาง (Medieval Paradigm)  มีโลกทรรศน์ว่า แม้รู้กฎเกณฑ์ทั้งหลายแต่ก็ยังไม่มีความสุขแท้ เพราะโลกไม่มีความสุขที่สมบูรณ์จึงต้องกระทำตามกฎเกณฑ์ศาสนาเพื่อการไปสู่โลกหน้าที่ดี ถ้าเราทำการกฎศาสนาอย่างเคร่งครัด เราย่อมไม่ผิดพลาดได้
4. กระบวนทรรศน์นวยุค (Modern Paradigm) มีโลกทรรศน์ว่า วิธีการทางวิทยาศาสตร์นั้นเป็นวิธีเดียวที่จะสามารถแก้ไขปัญหาต่างๆ ได้ การตัดสินใจจึงต้องมีกระบวนการที่ชัดเจนดังกระบวนการวิทยาศาสตร์ ต้องมีข้อมูล-ตัวเลือกให้มากที่สุด รวดเร็วที่สุด ทันต่อสถานการณ์มาใช้เพื่อการตัดสินใจที่ดีที่สุด
5. กระบวนทรรศน์หลังนวยุค  (Postmodern Paradigm) มีโลก
   ทรรศน์ว่าวิธีการวิทยาศาสตร์ที่ยึดมั่นอยู่แต่เดิมทำให้เราไม่ได้ทำสิ่งดีๆ เพราะติดในหลักการและระบบ ดังนั้น การตัดสินใจต้องใช้วิจารณญาณได้แก่ การวิเคราะห์ การวิจักษ์ผลดีผลเสียอย่างรอบด้าน และวิธานไปประยุกต์ใช้อย่างเหมาะสมแก่ทุกฝ่าย การตัดสินใจนั้นจึงจะเป็นการตัดสินใจที่ดี

ปัจจัยทางจิตวิทยาและเหตุผลทางปรัชญาเป็นเสาหลักสำคัญของการตัดสินใจ ฝ่ายประสบการณ์นิยมจะรวบรัดเอาแค่วิธีการวิทยาศาสตร์ว่าให้ข้อมูลที่เชื่อถือได้ว่าตรงกับความเป็นจริง  ฝ่ายเหตุผลนิยมคิดว่าต้องใช้ปัญญาสร้างระบบเครือข่ายความคิดเสียก่อนแล้วค่อยใช้วิธีการวิทยาศาสตร์ทดสอบเป็นจุด ๆ เพื่อรับรองระบบเครือข่าย หากเราตัดสินใจด้วยเหตุผลหรืออยู่บนหลักการที่ชัดเจนย่อมเชื่อได้ว่าเป็นการตัดสินใจที่ดี แต่การยึดมั่นในหลักการได้แสดงผลร้ายมาแล้วในประวัติศาสตร์การตัดสินใจของมนุษย์ชาติ คือ ภาวะสงครามและความขัดแย้งต่างๆ (Huntington, 1996)

ดังนั้น ในขณะที่การตัดสินใจด้วยอารมณ์ เจตคติต่อเรื่องนั้นดูเหมือนจะหาความแน่นอนในการตัดสินใจไม่ได้ แต่การตัดสินใจที่ดีหลายครั้งก็เป็นผลมาจากการตัดสินใจตามอารมณ์ เช่น การตัดสินใจในด้านจริยธรรม การใช้จริยธรรมแห่งการดูแลเพื่อปกป้องโลกและสรรพสัตว์ การปกป้องชีวิต การตัดสินใจเหล่านี้ล้วนอยู่บนฐานของอารมณ์ในใจที่เชื่อในกระแสการปฏิบัติอย่างเท่าเทียม (เอนก สุวรรณบัณฑิต, 2559)

มนุษย์จึงไม่อาจแน่ใจได้ว่าการตัดสินใจที่กระทำนั้นจะถูกต้องจริงได้อย่างไร แต่การตัดสินใจก็เป็นพื้นฐานในทุกสิ่งที่กำลังจะเกิดต่อไป มนุษย์ต้องตัดสินใจมีชีวิตและดำเนินชีวิต จนกระทั่งการมีคุณภาพชีวิตเช่นไร ล้วนอาศัยการตัดสินใจทั้งสิ้น ในทางปรัชญา การตัดสินใจเป็นผลลัพธ์ (resolution) ที่นำไปสู่การมีพฤติกรรมในแนวทางที่แน่นอนที่เกี่ยวเนื่องด้วยตัวเลือกของการตัดสินใจและการปฏิบัติตามการเลือกนั้น ทุกคนจึงพึงได้รับสิทธิเป็นอิสระและรับผิดชอบในการกระทำของตน