พ.อ. ดร.ไชยเดช แก่นแก้ว

…

ลัทธิปรัชญาเกิดจากการพัฒนาคำตอบของคำถามปรัชญาบนมโนคติหนึ่งๆ อย่างชัดเจน ปัญหาในความคิดของนักปรัชญามี 2 ระดับคือ  ปัญหาระดับสัญชาตญาณเพื่อความอยู่รอด และปัญหาระดับปัญญา เกิดจากการตรึกตรองจนเห็นคำถาม ตอบสนองด้วยคำตอบที่มาจากปัญญา มนุษย์ใช้ปัญญาศึกษาเกี่ยวกับสิ่งที่เป็นอยู่และดำรงอยู่  ความเป็นจริงทั้งหลายที่เคยมีกล่าวถึงกันมาแล้วทั้งหมดย่อมประกอบด้วยสิ่งในฐานะสิ่งบริสุทธิ์หรือสารัตถะ (essence) กับภู (to-be) หรือการเป็นอยู่ที่บริสุทธิ์ ทั้งที่เป็นกายภาพและที่เกี่ยวข้องกับจิต ซึ่งเป็นคุณสมบัติเบื้องต้นของธรรมชาติที่เปลี่ยนแปลง ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ฝ่ายคือ มโนคตินิยม (idealism) สสารนิยม (materialism) และ ทวินิยม (dualism) ทำให้เกิดเป็นลัทธิแตกต่างกันไป และเมื่อเชื่อตามลัทธินั้นๆ เขาก็จะนำหลักการ (principle) มาใช้ในการเป็นแนวทางดำรงชีวิต

เมื่อเข้าใจหลักการด้วยสมรรถนะทางปัญญาตามลำดับ มนุษย์ก็มีการพัฒนาคุณภาพชีวิต  เริ่มจากปัญหาสัญชาตญาณการอยู่รอด มนุษย์จึงได้พัฒนาตนเอง ความเป็นอยู่และวิถีชีวิตไปตามแนวคิดลัทธิต่างๆ ในยุคของตนและปรับปรุงคุณภาพชีวิตจากยุคดึกดำบรรพ์มาสู่ยุคเกษตรกรรม ยุคอุตสาหกรรม และยุคสมัยใหม่นี้ เกิดเป็นอารยธรรมต่างๆ

การพัฒนาคุณภาพชีวิตได้รับความสนใจในลัทธิส่งเสริมหลักในทางจริยศาสตร์ให้มนุษย์แสวงหาวิถี (Mean) ไปสู่เป้าหมายสูงสุด (End) ตามลัทธินั้นๆ ไม่มีลัทธิใดที่ไม่ส่งเสริมการพัฒนาคุณภาพชีวิต การพัฒนาคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ให้มนุษย์อยู่ดีกินดี มีความสุขในชีวิตเด่นชัดในลัทธิซาฟฟิสม์ ลัทธิรตินิยม ลัทธิเอพพิคิวเริส อย่างไรก็ตาม การพัฒนาคุณภาพชีวิตในระดับปัญญา ไม่ได้เน้นที่การอยู่รอดอีกต่อไป นั่นคือ ไม่ใช่เพียงแค่มีชีวิตที่อยู่รอดปลอดภัยได้ก็พอ แต่ทุ่มเทมุ่งเน้นไปที่การพัฒนาปัญญาเป็นสำคัญ เช่น ลัทธิไซนิก ลัทธิสโตอิค และลัทธิปัญญานิยม  ต่อมาก็ได้ประมวลเป็นลัทธิมนุษยนิยม เสรีนิยม ลัทธิมาร์ก เป็นต้น ซึ่งแต่ละลัทธิก็ชี้นำการพัฒนาคุณภาพชีวิตแตกต่างกันไปในตามสารัตถะและระดับของภาวะการมีคุณภาพชีวิตที่ดี

มนุษย์ในแต่ละยุคได้นำเสนอภาพของคุณภาพชีวิตที่ดีไว้ ยุควิทยาศาสตร์ยิ่งเด่นชัดในการนำเสนอภาพของการพัฒนาคุณภาพชีวิต วิทยาศาสตร์จะแก้ปัญหาทุกอย่างของมนุษย์ได้ ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์จะทำให้ในวันหนึ่งสามารถสร้างยาที่รักษาโรคได้ทุกชนิด อาจขจัดความตายและความชราภาพ วิธีการวิทยาศาสตร์จะช่วยวางระเบียบสังคมให้มนุษย์ได้แบ่งสันปันส่วนความสุขกันอย่างยุติธรรม แต่ละคนได้แบ่งส่วนการทำงานแต่น้อยที่สุด และใช้เวลาส่วนที่เหลือส่วนใหญ่หาความบันเทิงอย่างไร้กังวลและความกังวลใด ๆ ทั้งสิ้น และสามารถสร้างโลกนี้ให้เป็นดั่งสวรรค์ ซึ่งนำไปสู่ทฤษฎีในทางวิชาการสาขาต่างๆ โดยเน้นคุณภาพชีวิตที่วัดได้ ตรวจสอบได้ และเชื่อมั่นว่า เมื่อมีการพัฒนาคุณภาพชีวิตในระดับที่เหมาะสม มนุษย์ทุกคนก็จะมีความสุขได้อย่างเท่าเทียมกัน นำไปสู่นโยบายในการพัฒนาประเทศและชาติต่างๆ ทั่วโลก

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดอย่างหนึ่งคือ ในด้านการศึกษายุคปัจจุบันเห็นได้ชัดว่ามีการเน้นไปที่การพัฒนาความคิดของเด็ก เช่นเน้นไปที่ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง แต่พอนำมาปฏิบัติจริงกลับไม่ประสบความสำเร็จเหมือนที่คิดไว้และเกิดปัญหาอื่นเพิ่มตามมา หรือเรื่องการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนในประเทศด้วยการแก้ปัญหาทุจริตคอรับชั่นที่ไปเน้นที่การป้องกันหรือตัวกฎหมายไม่ได้เน้นไปที่ตัว การพัฒนาสัญชาตญาณปัญญาที่เป็นแก่นแท้ในการดำเนินชีวิต เป็นต้น

อย่างไรก็ตาม การพัฒนาคุณภาพชีวิตเป็นเนื้อหาปรัชญาที่ได้รับความสนใจโดยสาระทางจริยศาสตร์เป็นสำคัญด้วย คัมเบอร์แลนด์ (Richard Cumberland, 1631-1718) ได้เสนอแนวคิดว่า ความเป็นอยู่ที่ดีของเพื่อนมนุษย์นั้นสำคัญต่อการเสาะแสวงหาความสุขของเราเอง (pursuit of our own happiness)  ล็อก (John Locke, 1632-1704)ได้เสนอว่าความสมบูรณ์สูงสุดของธรรมชาติทางปัญญาอยู่ที่การแสวงหาความสุขที่แท้จริงและมั่นคงอย่างระมัดระวังและอย่างต่อเนื่อง

กระนั้น  ฮอฟเฟอร์ (Eric Hoffer, 1898-1983) นักปรัชญาทางสังคมได้ตั้งข้อสังเกตว่า การแสวงหาความสุขเป็นต้นเหตุสำคัญอย่างหนึ่งของการไม่มีความสุข (The search for happiness is one of the chief sources of unhappiness) ซึ่งแสดงให้เห็นว่า การเสาะแสวงหาความสุขนั้นอาจเป็นเหตุให้เราไม่มีความสุข เช่น การสะสมเงินทองทรัพย์สิน การเป็นคนรวย การแสวงหาชื่อเสียงหรือการยอมรับการติดตามเป้าหมายทางการเมืองสังคมหรือเศรษฐกิจ และกระแสต่อต้านนี้ได้ส่งเสริมว่า หากเพียงแต่เราเลิกพยายามที่จะมีความสุข เราก็จะมีความสุขได้พอสมควร