พจนา มาโนช

…

การอบรมรมจิตสำนึกต่างๆ มักยกหลักเหตุผลมาใช้เป็นเนื้อหาหลักในการอบรม ด้วยเชื่อว่า หากมนุษย์ใช้ปัญญา บนหลักเหตุผลแล้วเขาจะตัดสินใจทำดี แต่ในความเป็นจริงทางปรัชญาแล้ว หลักของเหตุผลที่ผ่านกระบวนการทางสมองเป็นเพียงเรื่องของผลประโยชน์ อิมมานูเอล คานท์ (Immanuel Kant) เรียกว่า เหตุผลบริสุทธิ์ (pure reason) ส่วนจิตสำนึกนั้นเป็นสิ่งที่อยู่นอกเหตุเหนือผล คานท์เรียกเหตุผลชนิดนี้ว่า เหตุผลปฏิบัติ (practical reason) เหตุผลภาคปฏิบัติเท่านั้นที่ยืนยันความแน่นอนทางศีลธรรม

คานท์มีความเชื่อพื้นฐานว่า จริยธรรมต้องมาจาก “เหตุผลปฏิบัติ” เท่านั้น เขาได้ตรึกตรองอย่างถี่ถ้วนแล้วว่า “เหตุผลบริสุทธิ์” ไม่สามารถเข้าถึงหลักจริยธรรมได้ หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งว่า เรื่องการอบรมจิตสำนึกด้วยเหตุผลนั้นเป็นเรื่องของผลประโยชน์ ไม่ใช่เรื่องคุณค่าทางจริยธรรม จะเห็นได้ว่า เรื่องของจริยธรรมไม่อาจวางไว้บนพื้นฐานของความรู้ภาคทฤษฎี ซึ่งเป็นเรื่องของกลไกในสมอง เพราะเป็นเรื่องของการแสวงผลประโยชน์ มีประโยชน์ในการดำรงชีวิตประจำวันเท่านั้น วิทยาศาสตร์มิได้ให้ความจริง ให้เพียงแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ (เมธา หริมเทพาธิป, 2554, หน้า 136) หลักจริยธรรมต้องมาจากการหยั่งรู้โดยตรงจากเหตุผลปฏิบัติ หรือที่คานท์เรียกว่า มโนธรรมสำนึก (conscience) แม้จะเฉียบคมมากน้อยต่างกันแต่ก็ให้ความมั่นใจได้เพราะมาจากเจตนาดี (good will) และเป็นคำสั่งเด็ดขาด คานท์ได้กล่าวไว้ว่า “การตัดสินใจในเรื่องทางศีลธรรม แต่ละครั้ง จำเป็นต้องอาศัยการใช้เหตุผลอย่างมีพลัง ในที่นี้เหตุผลจะกลายเป็น “ภาคปฏิบัติ” ในขณะที่เหตุผล “ภาคทฤษฎี” มุ่งอยู่แต่ความรู้เพื่อความรู้ “เหตุผลปฏิบัติ” จะต่อสู้กับอารมณ์โน้มเอียงในขณะที่กำหนดเจตจำนงของมนุษย์และชี้นำความประพฤติของเขา” (Immanuel Kant, 1960, p. Iii)

ความรู้ระดับประสบการณ์ และความรู้ระดับวิชาการตามทรรศนะของคานท์แล้ว ไม่สามารถนำมาเป็นพื้นฐานทางศีลธรรมและจริยธรรมได้ เพราะความรู้เชิงประจักษ์ให้เพียงประสบการณ์เฉพาะหน่วย ส่วนความรู้เชิงวิชาการให้เพียงความรู้ที่เป็นประโยชน์แต่ไม่ได้ให้ความจริงแก่เราเลย และไม่สามารถนำมาพิสูจน์เพื่อรับรองหรือหักล้างเรื่องศีลธรรมได้ เพราะเป็นเรื่องของเหตุผลปฏิบัติ ไม่ใช่เรื่องของเหตุผลบริสุทธิ์เชิงวิชาการที่ใช้คณิตศาสตร์และตรรกศาสตร์เป็นเครื่องมือ

เรื่องศีลธรรมนั้นต้องใช้ญาณหยั่งรู้โดยตรง ตั้งแต่ระดับ มโนธรรมสำนึกแบบธรรมดาสามัญขึ้นไปจนถึงระดับอัชฌัติกญาณขั้นสูง และด้วยเหตุนี้ พระเจ้าจึงเป็นสิ่งสำคัญในทางจริยธรรมที่ต้องมีอยู่เพื่อเติมเต็มความหวังให้กับมนุษย์ที่ต้องการความสุขในโลกหน้า คานท์ให้เหตุผลว่า คุณธรรมเป็นความดีสูงสุด คุณธรรมและความสุขรวมกัน 2 อย่างช่วยกันสร้างความดีให้สมบูรณ์ ถ้าคนดีมีศีลธรรมไม่สามารถมีความสุขได้ในโลกนี้ เขาก็ควรได้รับความสุข เป็นรางวัลในโลกหน้าโดยพระเจ้าเป็นผู้มอบให้ เพราะพระเจ้าเป็นผู้ควบคุมสากลจักรวาลทั้งหมด

แนวคิดที่มิลล์เสนอเหตุผลเพื่อให้ทุกคนทำเพื่อส่วนรวมนั้นก็เช่นกัน หากมีคนฉลาดเหนือเมฆแสร้งทำว่าเป็นเสียสละเพื่อประโยชน์ส่วนรวม แต่ใจจริงจ้องหาผลประโยชน์ใส่ตัวให้มากที่สุดอยู่เสมอ ในไม่ช้าคนอื่นจะอิดหนาระอาใจและไม่ไว้วางใจกัน ในที่สุดก็จะกลับไปสู่มาตรการของเบนเธิมอย่างเดิม

หากแต่ จุดอ่อนของคานท์ก็คือ เจตนา การกระทำเป็นพื้นฐานของจริยธรรมในตัวบุคคลโดยไม่ต้องมีตัว “ศีลธรรม” มายึดโยงผูกติดไว้ การกระทำที่เราเรียกว่า “เพื่อความเรียบร้อย/ ความสงบ/ความมั่นคง” แม้จะดีต่อคนส่วนใหญ่หรือคนอื่นได้รับผลนั้น แต่หากว่ามีผลกระทบต่อคนอื่น ก็จะไม่มองว่าการกระทำนั้นดี ถูกต้อง ใสำหรับคานท์แล้ว “ดีที่สุดต้องดีทั้งหมดบนพื้นฐานเดียวกัน” ดังนั้น การทำดีเป็นหน้าที่ของคานท์จึงไม่มีขอบที่ชัดเจนของการกระทำได้จริง

อนึ่ง แม้มนุษย์จะมีสัญชาตญาณพืช จึงมีนิสัยบางอย่างไม่ต่างจากพืช คือ มีความเห็นแก่ตัวเป็นพื้นฐานเหมือนพืชนั่นเอง แต่ถ้ามองแบบองค์รวมจะพบว่า มนุษย์ไม่ได้มีเฉพาะสัญชาตญาณพืชเพียงอย่างเดียว แต่มนุษย์ยังมีสัญชาตญาณอื่นๆ ด้วย โดยเฉพาะสัญชาตญาณปัญญาที่สามารถพัฒนาได้ ฝึกฝนได้ เพียงแต่ต้องมีกระบวนการฝึกฝนอบรมซ้ำๆ บ่อยๆ จึงจะเกิดผล

บุคคลที่ไม่ได้พัฒนาทางด้านสัญชาตญาณปัญญา เขาจะเอาสัญชาตปัญญาไปรับใช้สัญชาตญาณพืช จึงเกิดการทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างชาญฉลาด จะออกกฎหมายละเอียดลออมากเท่าใด แต่คนที่มาฉลาดเหนือเมฆย่อมเห็นช่องโหว่ทางกฎหมายนั้น อีกทั้งกฎหมายที่มีบทลงโทษรุนแรงยังเปิดโอกาสหรือช่องโหว่ให้ผู้ที่เป็นคู่แข่งหรือศัตรูกัน นำกฎหมายนี้มากลั่นแกล้งกันเมื่อฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีอำนาจที่จะบังคับใช้มันได้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ควรตระหนักถึงโทษภัยอย่างยิ่ง