ศาสตราจารย์กีรติ บุญเจือ

จากคำชี้แจงท้ายสารานุกรมศัพท์ปรัชญาของคำว่า Buddhism ของราชบัณฑิตยสภาที่เขียนว่า “อย่างไรก็ตามพระพุทธศาสนาไม่ได้มุ่งสอนให้ทุกคนประพฤติปฏิบัติตนให้เข้าถึงนิพพานหรือพ้นทุกข์อย่างเดียว ยังมีคำสอนอันเป็นประโยชน์สำหรับบุคคลที่เลือกดำเนินชีวิตแบบปุถุชนทั่วไปอีกด้วย”

ในอีกมุมหนึ่งก็ให้ตระหนักว่าความรู้ในพระไตรปิฎกเท่ากับใบไม้กำมือเดียว ในทางปรัชญาศาสนานั้นเราพอจะสรุปได้ไหมว่า

1. ความรู้ของพระพุทธเจ้าหลังจากได้ตรัสรู้ อยู่ในระดับสรรพัญญุตา คือ รู้ครบถ้วนบริบูรณ์ราวกับใบไม้ทั้งป่าหรือยิ่งกว่าหลาย ๆ ป่ารวมกันก็ยังไม่ปาน

2. ความรู้ที่ทรงนำมาสอนตลอด 45 พรรษานั้น เทียบได้เพียงกับใบไม้ในกำมือเดียวจากป่าใหญ่มหึมาสักปานใดก็ตาม ความรู้ที่บันทึกไว้ในพระไตรปิฎกจึงเทียบได้กับเสี้ยวของกำมือกระมัง

3. ธรรมะหรือพระธรรม ได้แก่ องค์ความรู้ครบบริบูรณ์ของผู้ตรัสรู้ ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นผลจากการได้ตรัสรู้เท่านั้น ส่วนหนึ่งเป็นความรู้ที่ได้รู้มาก่อนการตรัสรู้ และอีกส่วนหนึ่งเป็นความรู้ที่ปัญญามนุษย์อาจเรียนรู้แสวงหาได้โดยไม่จำเป็นต้องปฏิบัติตามพุทธธรรม

4. เฉพาะความรู้ที่เป็นผลจากการตรัสรู้ ได้ชื่อว่า ปรมัตถสัจธรรม หรือโลกุตตรธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของพระพุทธศาสนาเท่านั้น ซึ่งพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงเข้าถึงได้ด้วยตนเองและพระอรหันต์บรรลุถึงได้โดยอาศัยการสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ผู้ปฏิบัติมรรคมีองค์ 8 และยังไม่บรรลุอรหัตผลเข้าถึงได้ไม่สมบูรณ์ เข้าถึงสมบูรณ์เมื่อไรก็เป็นพระอรหันต์พร้อมเข้าภาวะนิพพาน

5. ในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของรัฐธรรมนูญแห่งชาติ พลเมืองไทยทุกคนที่ไม่เป็นพุทธมามกะ พึงมีหน้าที่รับรู้ปรมัตถธรรมในระดับวิชาการ (ความหมายระดับลึก) และเคารพความหมายระดับลึกกว่าจนถึงลึกที่สุดและร่วมมือกับชาวพุทธในการใช้พุทธธรรมสร้างชาติในฐานะเป็นศาสนาหลักที่มีผู้นับถือตามทะเบียนกว่า 90% ของพลเมือง ส่วนชาวพุทธก็พึงมีหน้าที่รับรู้อันติมสัจธรรมของอีก 4 ศาสนาตามพระราโชบายที่ทรงอุปถัมภ์ภายใต้พระบรมโพธิสมภารตามควรแก่กาละและเทศะ และตามข้อกำหนดของกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยศาสนาแห่งชาติ

6. เนื้อหาการอบรมเยาวชนไทยให้ซึมซับปรัชญาพหุนิยม ควรมีตัวอย่างจากความเชื่อและประเพณีอันดีงามด้วยเหตุผลทางปรัชญาของชาวบ้านและชนเผ่าต่าง ๆ ตลอดจนตัวอย่างการนับถือศาสนาของชนชาติโบราณของมนุษยชาติที่ตีความด้วยเหตุผลปรัชญาแห่งพหุนิยม

พระพุทธเจ้าตรัสรู้อะไร
ตรัสรู้คือ รู้ทุกอย่างที่เป็นความรู้อย่างประสานกันเป็นระบบเดียวเรียกว่า พระธรรม รวมทั้งการผิดธรรมทั้งหลายที่รวมเรียกว่า อธรรมะ ด้วย ปรัชญาศาสนาได้แต่นิยามในกรอบของวิชาการ จะรู้ว่าเป็นอะไรจริง ๆ ก็ต้องได้ตรัสรู้เองโดยพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ หรือโดยอาศัยการสอนของพระพุทธเจ้าที่เรียกว่าพระอรหันต์ ตรัสรู้อะไรและอย่างไรต้องผู้ตรัสรู้เท่านั้นจึงจะรู้ได้อย่างแท้จริงและสมบูรณ์ นอกจากนั้นอาจจะรู้ได้บ้างอย่างกระท่อนกระแท่นไมสมบูรณ์ เพราะขาดความเข้าใจอย่างสัมพันธ์กันทั้งระบบอันเป็นคุณสมบัติของการตรัสรู้

แม้ผู้เข้าถึงแล้วจะได้แสดงเอาไว้ก็เป็นภาษาศาสนาที่ผู้ไม่ปฏิบัติเองจะเข้าใจได้แค่เป็นวิชาการระดับลึก อย่างที่เราพยายามศึกษากันอยู่ในวิชานี้ พระไตรปิฎกบันทึกคำสอนของพระพุทธเจ้าไว้ว่าธรรมะเป็นสิ่งค้ำจุนโลกสรุปลงอย่างย่อที่สุดเป็นอริยสัจ 4 คือ อะไรเป็นทุกช์แท้ที่เป็นอุปสรรคต่อความสุขแท้ สาเหตุที่แก้ไขได้ วิธีแก้ไขแท้ที่มีสมรรถนะแก้ทุกข์แท้ได้เรียกว่าอริยมรรคมีองค์ 8

เมื่อแก้ไขได้ถูกวิธีก็บรรลุสภาวะนิพพานอันเป็นอันติมสัจของพระพุทธศาสนาคือ สูงสุดสุดยอดขององค์ธรรมะทั้งหมด ตามการตีความในระดับวิชาการจากหลักฐานของผู้ตรัสรู้ได้เอง ธรรมะข้อใดตีความเป็นเอกเทศไม่อาศัยความเข้าใจทั้งระบบเป็นฐานย่อมเป็นความเข้าใจไม่สมบูรณ์ซึ่งจำเป็นต้องรับไว้ศึกษาในระดับวิชาการโดยตระหนักรู้ถึงความขาดตกบกพร่องอันเป็นหน้าที่ของปรัชญาศาสนาต้องชี้แจงและทำความเข้าใจอย่างสุดความสามารถ อันติมสัจธรรมในพระพุทธศาสนามีชื่อเรียกเป็นพิเศษว่าปรมัตถสัจและโลกุตตรธรรม