ศ.กีรติ บุญเจือ

หากแน่ใจได้ล่วงหน้าว่า มนุษย์ทุกคนเป็นสัตว์ที่สามารถใช้เหตุผลได้ (man is the rational animal) และแน่ใจได้ด้วยว่าคนไทยทุกคนเป็นมนุษย์ ก็แน่ใจได้อย่างแน่นอนว่าคนไทยทุกคนเป็นสัตว์ที่สามารถใช้เหตุผลได้ ด้วยความมั่นใจตามนิรนัยนี้ ทำให้คิดได้ว่า คนไทยมีปรัชญาไทย

วิสัยเหตุผลของปรัชญาไทย

วิสัยเหตุผลของปรัชญาไทย (Reason View of the Thai Philosophy) มีความหมายรวมความเชื่อ 5 ประการ คือ

1. เชื่อว่าชนชาติไทยมีปรัชญาประจำชาติที่เรียกได้ว่าปรัชญาไทยเหมือนปรัชญากรีก ปรัชญาอินเดีย ปรัชญาจีน
2. เชื่อว่าทุกชิ้นและทุกส่วนมีความจริงไม่มากก็น้อย
3. ความจริงดังกล่าวทั้งหมดเมื่อรวมกันเป็นระบบแล้วก็เป็นระบบความจริงหนึ่ง
4. เนื้อหานอกระบบนี้อาจจะมีความไม่แน่ใจว่าจะจริงหรือจะเท็จจนกว่าจะได้ผ่านการพิสูจน์ที่ถูกต้องมาแล้วก็จะต้องเข้าร่วมวิสัยเหตุผลของปรัชญาไทยได้
5. นักปรัชญาไทยอาจจะแบ่งย่อยออกได้เป็นหลายกลุ่มย่อย โดยที่แต่ละกลุ่มย่อยก็มีวิสัยเหตุผลด้วยเหตุผลของตนโดยเฉพาะและยังไม่มีเกณฑ์ตัดสินได้ว่าวิสัยเหตุผลของฝ่ายใดถูกหรือผิด นับเป็นโอกาสให้ต่างฝ่ายต่างค้นคว้าวิจัยกันต่อไปด้วยจิตตารมย์แห่งพหุนิยม (pluralism) นั่นคือแสวงหาจุดร่วมสงวนจุดต่าง วางใจว่างอย่างเมตตาต่อกันในทุกมิติ (ดู Edward Caird, The Evolution of Theology in the Greek Philosophers, p.286.)

ตรรกะของปรัชญาไทย

ฝรั่งชอบนิยาม ไทยสยามชอบบรรยาย อย่างที่เบคอน (Francis Bacon) แถลงว่าภาษาอารยันกับภาษาคำโดดเป็นเทวรูปที่ต่างกัน จะเอามาใช้ตีความแทนกันไม่ได้ นิยามที่ถูกใจผู้ใช้ภาษาตระกูลอารยันอาจจะไม่สะกิดใจผู้ใช้ภาษาตระกูลคำโดด เช่น คำ estin ที่สร้างอภิปรัชญาอารยันได้ทั้งระบบ กลับไม่มีที่ในไวยากรณ์ของภาษาคำโดด

หนังสือ อรรถปริวรรตปรัชญาไทย (หน้า 3) กีรติ บุญเจือ กล้ายืนยันว่า “คนไทยมิได้ขาดความอยากรู้อยากเรียนอยากฉลาด อันเป็นสัญชาตญาณปรัชญาของมนุษย์ คนไทยแต่โบราณมาก็ได้แสดงให้เห็นว่าอยากรู้ว่า ความเป็นจริงคืออะไร จึงได้มีคำสอนเรื่องแม่โพสพ เรื่องผี เรื่องขวัญ เรื่องใจ มีคำไทยแท้ ๆ เรียกฟ้า ดิน แถน เป็นต้น มีความต้องการมาตรการตัดสินความจริง จึงมีคำพังเพยเป็นที่ยอมรับกันว่า สิบปากว่าไม่เท่าตาเห็น ซึ่งตามเกณฑ์อารยันอาจจะไม่เข้าขั้นปรัชญา แต่ก็เป็นปรัชญาของเราจริง ๆ”

“อย่างไรก็ตาม เราก็แน่ใจ (เป็นสมมุติฐาน) ว่านักคิดไทยสามารถคิดสร้างสรรค์เช่นเดียวกับชาติที่มีวัฒนธรรมของตนเองทั้งหลาย จึงควรเอาความคิดสร้างสรรค์ของคนไทยตีความ (อรรถปริวรรต) ออกมาเป็นปรัชญาไทยให้จงได้”

ซึ่งวิธีที่ทำได้ทันทีเลยก็คือ ตีความออกเป็นกระบวนทรรศน์สากลให้คนทั่วโลกยอมรับได้…เราลองสมมุติว่ามี 5 กระบวนทรรศน์ (paradigms) ที่ใช้คัดเลือกเนื้อหาปรัชญามาแล้วในประวัติปรัชญาตะวันตก เราก็เอากระบวนทรรศน์แต่ละแบบมาสอดส่องดูว่า ความคิดสร้างสรรค์ใดของคนไทยอาจจะสังกัดเข้าได้บ้าง โดยไม่ต้องคำนึงว่าจะอยู่ในยุคใดสมัยใด ก็ปรากฎหลักฐานว่า ในทุกยุคทุกสมัยของประวัติศาสตร์ชาติไทย มีคนไทยคิดได้ทั้ง 5 กระบวนทรรศน์ นับเป็นเอกลักษณ์สำคัญข้อหนึ่งของปรัชญาไทย

อย่างไรก็ตาม ปรัชญาไทยยังขาดนักวิพากษ์วิจารณ์ที่มีคุณภาพเพียงพอที่คอยชี้ทิศทางของสังคมทั้งแง่บวกและแง่ลบ โดยมีหลักการที่น่าเชื่อถือทางวิชาการ

ดัดแปลงส่วนหนึ่งจาก กีรติ บุญเจือ. ในหลวงของเรากับปรัชญาสากล. บทความ. ที่ประชุมราชบัณฑิตและภาคีสมาชิก สำนักธรรมศาสตร์และการเมือง ราชบัณฑิตยสภา.