เอกเทวนิยมกับศาสนาสากล

ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต;

โลกนี้มีศาสนาที่หลากหลายและความเข้าใจต่อศาสนาที่แตกต่างกัน มีความพยายามจะเปรียบเทียบให้แตกต่าง ในขณะเดียวกันก็มีแนวทางใหม่ที่จะพยายามรวมเป็นหนึ่งเดียว จึงเกิดความเข้าใจที่ถูกต้องบ้าง คลาดเคลื่อนกันบ้าง ในแนวทางปรัชญาศาสนา แนวคิดที่น่าสนใจและควรพิจารณาให้ชัดเจนในปัจจุบันที่ผู้คนหวนกลับมาสนใจศาสนาและศาสนเวทางค์ตามขนบความเชื่อและความเชื่อพื้นถิ่นต่าง ๆ เพื่อการเข้าใจในชั้นถัดให้อย่างเหมาะสมแก่ตน ได้แก่ เอกเทวนิยมและศาสนาสากล ซึ่งมีพื้นที่ให้เข้าใจแถบของแนวคิดที่เกี่ยวข้องในโลกแห่งศาสนาและจิตวิญญาณด้วย

แนวคิดของ เอกเทวนิยม (Pantheism) เป็นแนวคิดทางปรัชญาศาสนาที่มองว่า พระเจ้าคือทุกสิ่งและทุกสิ่งคือพระเจ้า (God is everything, and everything is God) ซึ่งหมายความว่า พระเจ้ามิใช่สิ่งที่อยู่แยกออกจากจักรวาล แต่พระเจ้ากับจักรวาลเป็นสิ่งเดียวกัน จิตวิญญาณของสรรพสิ่งเป็นหนึ่งเดียวกันทั้งหมด

แนวคิดเอกเทวนิยมนี้แตกต่างจากเทวนิยม (Theism) ซึ่งมองว่า พระเจ้าเป็นสิ่งมีอยู่ที่แยกออกจากโลก และต่างไปจากอเทวนิยม (Atheism) ซึ่งปฏิเสธการมีอยู่ของพระเจ้า

แนวคิดที่ใกล้เคียงกับเอกเทวนิยม ได้แก่ สรรพเทวนิยม (Panentheism) ในปลายศตวรรษที่ 20 มองว่า พระเจ้าอยู่ในทุกสิ่ง แต่พระเจ้านั้นยังมีอยู่เหนือกว่าจักรวาลในฐานะที่ทรงเป็นผู้สร้าง และเทวัสนิยม (Deism) ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อศตวรรษที่ 18 โดยเชื่อว่าพระเจ้าสร้างจักรวาล ทว่าหลังจากที่ทรงสร้างโลกแล้วก็มิได้ลงมายุ่งเกี่ยวกับมนุษย์อีกเลย

หลักการของเอกเทวนิยมมีพื้นฐานอยู่บนความเชื่อที่สำคัญ ได้แก่

พระเจ้าและจักรวาลเป็นหนึ่งเดียวกัน ไม่มีเส้นแบ่งระหว่างธรรมชาติและสิ่งศักดิ์สิทธิ์
ทุกสิ่งมีจิตวิญญาณ ธรรมชาติและสิ่งมีชีวิตทั้งหลายล้วนมีความศักดิ์สิทธิ์
กฎธรรมชาติเป็นกฎแห่งพระเจ้า ไม่จำเป็นต้องมีเทพเป็นองค์ ๆ ไปอย่างพหุเทวนิยม (polytheism) หรืออย่างวิญญาณนิยม (Paganism) เนื่องจากทุกสิ่งดำเนินไปตามธรรมชาติ
จิตวิญญาณแห่งจักรวาล คือ การบรรลุความรู้แจ้ง เข้าใจว่าตัวเราเป็นส่วนหนึ่งของจักรวาล
การดำรงอยู่ของมนุษย์ไม่มีเป้าหมายเฉพาะ เป้าหมายที่แท้จริงคือ การเข้าใจและกลมกลืนกับธรรมชาติ

เอกเทวนิยมจึงไม่ได้มีพิธีกรรมอย่างศาสนาดั้งเดิม แต่แนวทางปฏิบัติมักเกี่ยวข้องกับการเชื่อมโยงกับธรรมชาติ และการพัฒนาความเข้าใจต่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับจักรวาล เช่น

บูชาธรรมชาติ มองธรรมชาติเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์และมีคุณค่า ควรอนุรักษ์และดูแล
ทำสมาธิสงบ ฝึกฝนสติ เพื่อเข้าถึงความเป็นหนึ่งเดียวกับจักรวาล
ศึกษาทางปรัชญา ศึกษาธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ และแนวคิดเกี่ยวกับจักรวาล
พัฒนาตนเองทางจิตวิญญาณ ไม่เน้นคำสอนศาสนา แต่เน้นการค้นหาความจริงในตัวเอง

ศาสนาสากล (Pan-Religion/Religious Universalism) เป็นแนวคิดที่เชื่อว่า ทุกศาสนามีความจริงและคุณค่าในตัวเอง และสามารถหลอมรวมกันเป็นหนึ่งเดียว (All Religions Are One) แทนที่จะมองว่าศาสนาใดศาสนาหนึ่งเป็นทางเดียวที่ถูกต้อง ศาสนาสากลเชื่อว่า ศาสนาทุกศาสนามุ่งสู่ความจริงสูงสุดเดียวกัน แม้จะใช้วิธีการหรือคำสอนที่แตกต่างกันก็ตาม แนวคิดนี้เป็นหลักในการสอนเพื่อศาสนาสัมพันธ์ในทางสังคมวิทยา

แนวคิดนี้เน้นการผสมผสานศาสนา (Syncretism) หาจุดร่วมระหว่างศาสนาต่าง ๆ แทนที่จะเน้นความแตกต่าง หลักการสำคัญที่ของศาสนาสากล ได้แก่

ทุกศาสนามีความจริง ไม่มีศาสนาใดที่ผูกขาดความจริงสูงสุด ศาสนาทุกศาสนานำไปสู่เป้าหมายเดียวกันแต่มีวิธีการต่างกัน
ความเป็นหนึ่งเดียวของมนุษยชาติ ทุกคนสามารถเชื่อมโยงกันผ่านศาสนาและจิตวิญญาณ
โลกพึงปฏิเสธการแบ่งแยกและความขัดแย้งทางศาสนา การทะเลาะกันเพราะศาสนาเป็นสิ่งที่ไม่จำเป็น เนื่องจากทุกศาสนามีจุดหมายคล้ายกัน
มนุษย์ควรเปิดกว้างต่อทุกแนวคิดทางจิตวิญญาณ ยอมรับคำสอนจากทุกศาสนาและปรัชญา ไม่ยึดติดกับหลักคำสอนใดเพียงอย่างเดียว
การค้นหาความจริงด้วยตนเอง ส่งเสริมให้แต่ละบุคคลค้นหาแนวทางทางจิตวิญญาณที่เหมาะกับตนเอง

ศาสนาสากลไม่ใช่สถาบันศาสนาแบบดั้งเดิมที่มีหลักคำสอนตายตัว วิธีปฏิบัติจึงขึ้นอยู่กับบุคคลและแนวคิดทางจิตวิญญาณที่พวกเขาเลือกนำไปใช้ แนวทางทั่วไปที่นิยมปฏิบัติ ได้แก่

ศึกษาหลักคำสอนของศาสนาต่าง ๆ เพื่อเข้าใจมุมมองที่หลากหลายและเคารพแต่ละศาสนาด้วยเห็นคุณค่าของศาสนาเหล่านั้น เข้าร่วมกิจกรรมข้ามศาสนาเพื่อการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมและเชื่อว่าทุกคนสามารถมีส่วนร่วมในพิธีกรรมได้
แสวงหาความจริงทางจิตวิญญาณส่วนตัว ฝึกฝนการทำสมาธิหรือภาวนา สามารถนำแนวทางจากศาสนาต่าง ๆ มาประยุกต์ใช้ เช่น สมาธิในพุทธศาสนา หรือการสวดภาวนาในคริสต์ศาสนา หรือใช้แนวทางจิตวิญญาณที่ผสมผสาน เช่น การนำหลักจิตวิญญาณของอินเดียแดง หลักหยินหยางจากลัทธิเต๋า โยคะจากศาสนาฮินดู มาฝึกฝนร่วมกัน เป็นต้น
ส่งเสริมความสามัคคีและความเข้าใจระหว่างศาสนา มีการจัดตั้งและเข้าร่วมเครือข่ายความร่วมมือระหว่างศาสนา สนับสนุนการอยู่ร่วมกันอย่างสันติระหว่างศาสนาต่าง ๆ หลีกเลี่ยงแนวคิดศาสนาสุดโต่งและการต่อต้านศาสนาอื่น (Exlusivism) มุ่งเน้นไปที่การหาจุดร่วม สงวนจุดต่าง
ปฏิบัติตามหลักศีลธรรมสากล ซึ่งปรากฎในระดับจริยธรรม (ethic) เช่น ความเมตตาและการช่วยเหลือผู้อื่น ความรัก และความเสียสละ รวมไปถึงการเคารพธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

โดยสรุป เอกเทวนิยมเป็นแนวคิดที่เชื่อว่า พระเจ้าไม่ใช่สิ่งแยกออกจากจักรวาล แต่ พระเจ้ากับจักรวาลคือสิ่งเดียวกัน ซึ่งส่งผลให้แนวทางการใช้ชีวิตเน้นไปที่การเคารพธรรมชาติ การดำเนินชีวิตตามกฎธรรมชาติ และการทำสมาธิเพื่อเข้าถึงความเข้าใจที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับสรรพสิ่ง รากฐานของปรัชญาทางเอกเทวนิยมปรากฎในศาสนาฮินดู ลัทธิเต๋า แนวคิดปรัชญาสำนักสโตอิก สำหรับศาสนาสากลเป็นแนวคิดที่เชื่อว่าทุกศาสนามีความจริงร่วมกัน และสามารถหลอมรวมกันได้โดยไม่จำกัดอยู่แค่ศาสนาใดศาสนาหนึ่ง จึงสนับสนุนความเป็นหนึ่งเดียว เคารพทุกศาสนา และปฏิเสธความขัดแย้งทางศาสนา ซึ่งส่งผลต่อแนวทางการใช้ชีวิตที่เน้นศึกษาและเคารพศาสนาต่าง ๆ ฝึกปฏิบัติทางจิตวิญญาณที่หลากหลายเพื่อเข้าถึงปัญญาญาณ (wisdom) และส่งเสริมความสามัคคีระหว่างศาสนา เชื่อมโยงผู้คนจากศาสนาต่าง ๆ ให้เข้าใจซึ่งกันและกัน และอยู่ร่วมกันอย่างสันติ รากฐานของปรัชญาทางจิตวิญญาณนี้ปรากฎในศาสนาบาไฮ แนวคิดเอกภาพนิยมสากล (unitarian universalism) และแนวคิด New Age เป็นต้น

ปรัชญาสวนสุนันทา