ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต
บทคัดย่อ บทความนี้มุ่งสำรวจพลวัตของการปะทะทางความคิดระหว่างกระบวนทัศน์โมเดิร์นนิสต์ (Modernism) ที่เน้นความเชื่อมั่นในเหตุผลสากลและความก้าวหน้า กับกระบวนทัศน์โพสต์โมเดิร์นนิสต์ (Postmodernism) ที่มุ่งรื้อถอนเรื่องเล่าหลักและเน้นความหลากหลายทางอัตวิสัย ผู้เขียนเสนอว่าในบริบทสังคมร่วมสมัย คนรุ่นใหม่ (New Generation) จำเป็นต้องก้าวข้ามการยึดติดขั้วใดขั้วหนึ่ง โดยเสนอแนวทางการสังเคราะห์เชิงวิพากษ์ (Critical Synthesis) เพื่อบูรณาการการสร้างสรรค์ที่เป็นระบบเข้ากับความตระหนักรู้ในความหลากหลาย เพื่อการดำรงชีวิตอย่างมีความหมายท่ามกลางความผันผวนของโลกยุคปัจจุบัน
1. บทนำ: การปะทะกันของยุคสมัย
ประวัติศาสตร์ภูมิปัญญาตะวันตกในช่วงศตวรรษที่ผ่านมา ถูกขับเคลื่อนด้วยแรงเหวี่ยงระหว่างความปรารถนาในระเบียบแบบแผน (Order) กับการยอมรับในความไร้ระเบียบ (Chaos) ศตวรรษที่ 18-19 คือ รุ่งอรุณแห่งแสงสว่างทางปัญญาที่เชื่อมั่นว่ามนุษย์สามารถเข้าถึงความจริงแท้ได้ ช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ก็คือช่วงเวลาแห่งการตั้งคำถามว่าความจริงเหล่านั้นเป็นเพียงภาพลวงตาทางภาษาและอำนาจหรือไม่ การทำความเข้าใจจุดตัดนี้จึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับคนรุ่นใหม่ที่ต้องเติบโตท่ามกลางข้อมูลข่าวสารมหาศาลและความจริงที่ถูกนิยามใหม่ทุกวัน
2. โมเดิร์นนิสต์ (Modernism) พันธกิจแห่งเหตุผลและความก้าวหน้า
ปรัชญาโมเดิร์นนิสต์ หรือปรัชญาสมัยใหม่-นวยุค มีรากฐานสำคัญมาจากยุคส่องสว่างทางปัญญา (Enlightenment) ที่ก้าวหน้าในฝรั่งเศสและอังกฤษ ต่อมา Immanuel Kant นักปรัชญาชาวเยอรมันได้ประกาศถ้อยแถลงสำคัญคือ Sapere Aude หรือ “จงกล้าที่จะใช้ปัญญาของตนเอง” (Kant, 1784/1991) หัวใจสำคัญของโมเดิร์นนิสต์คือ ความเชื่อมั่นในความจริงสากล (Universal Truth) และศักยภาพของเหตุผล (Reason) ในการนำพามนุษยชาติออกจากความงมงายไปสู่ความก้าวหน้า
ในมิติของญาณวิทยา (Epistemology) โมเดิร์นนิสต์มองว่า โลกมีความจริงเชิงวัตถุวิสัย (Objective Reality) ที่วิทยาศาสตร์สามารถค้นพบได้ สังคมจึงถูกออกแบบบนฐานของโครงสร้าง หน้าที่ และความเป็นระบบระเบียบ Jürgen Habermas ยังคงยืนยันว่าโครงการของความเป็นสมัยใหม่นั้นยังไม่เสร็จสมบูรณ์ และเราควรสานต่อการใช้เหตุผลเพื่อสร้างพื้นที่สาธารณะที่แลกเปลี่ยนกันได้จริง (Habermas, 1987)
3. โพสต์โมเดิร์นนิสต์ (Postmodernism): การจบลงของเรื่องเล่าใหญ่
โพสต์โมเดิร์นนิสต์ปรากฎขึ้นในภูมิปัญญาตะวันตกเพื่อท้าทายความมั่นใจของวิทยาศาสตร์และนักเทคโนโลยี Jean-François Lyotard นิยามสภาวะโพสต์โมเดิร์นว่าเป็น “ความไม่เชื่อถือในเรื่องเล่าใหญ่” (Incredulity toward metanarratives) (Lyotard, 1984) ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเล่าของศาสนา ชาตินิยม หรือแม้แต่ความก้าวหน้าของวิทยาศาสตร์ ที่พยายามอธิบายทุกสิ่งด้วยกฎเกณฑ์เดียว
Michel Foucault ได้ชี้ให้เห็นว่า ความรู้ไม่สามารถแยกออกจากอำนาจ (Power/Knowledge) ความจริงที่โมเดิร์นนิสต์กล่าวอ้าง แท้จริงแล้วเป็นเพียงวาทกรรม (Discourse) ที่ผู้มีอำนาจสร้างขึ้นเพื่อควบคุมสังคม (Foucault, 1980) แนวคิดนี้เน้นย้ำความหลากหลาย (Plurality) การรื้อถอนโครงสร้าง (Deconstruction) ตามแนวคิดของ Jacques Derrida และมองว่าความจริงเป็นเรื่องของอัตวิสัย (Subjectivity) ที่เปลี่ยนแปลงไปตามบริบท
4. ข้อเสนอแนะเชิงปรัชญาสำหรับคนรุ่นใหม่: การสังเคราะห์และก้าวข้าม
สำหรับคนรุ่นใหม่ที่เติบโตในยุคความสมัยใหม่ที่ลื่นไหล (Liquid Modernity) ตามนิยามของ Zygmunt Bauman ซึ่งโครงสร้างสังคมไม่มั่นคงแน่นอนอีกต่อไป (Bauman, 2000) การยึดติดกับขั้วใดขั้วหนึ่งอาจไม่ใช่คำตอบ
ผู้เขียนขอเสนอแนวทางปฏิบัติ 3 ประการ ที่น่าจะเหมาะสมในการประยุกต์ใช้ในภาวะร่วมสมัยนี้
- 4.1 การตั้งคำถามเพื่อสร้างสรรค์ (Constructive Skepticism) จงใช้แว่นตาของโพสต์โมเดิร์นนิสต์ในการตั้งคำถามและวิพากษ์โครงสร้างอำนาจที่ไม่เป็นธรรม แต่อย่าหยุดเพียงแค่การรื้อทำลายหรือรื้อถอน จงใช้เครื่องมือทางเหตุผลของโมเดิร์นนิสต์เพื่อ สร้างใหม่ (Reconstruct) ให้เกิดระบบที่ดีกว่าและเป็นธรรมกว่าขึ้นมาแทนที่
- 4.2 การแสวงหาจุดร่วมในความต่าง (Unity in Diversity) การยอมรับว่าทุกคนมีความจริงของตนเองไม่ได้หมายความว่า เราจะสื่อสารกันไม่ได้ คนรุ่นใหม่ควรแสวงหา ฉันทามติที่ทับซ้อนกัน (Overlapping Consensus) เพื่อให้สังคมดำเนินไปได้ โดยไม่ละทิ้งอัตลักษณ์เฉพาะตัว
- 4.3 การบูรณาการทั้งเหตุผลและประสบการณ์ (Integrating Reason and Lived Experience) ในการพิจารณาสิ่งต่างๆ เราต้องใช้เหตุผล แต่อย่าให้เหตุผลที่แข็งกระด้างทำลายความเห็นอกเห็นใจ และอย่าให้อารมณ์ความรู้สึกกลายเป็นอคติที่อยู่เหนือความเป็นจริง มนุษย์ในยุคนี้ต้องสร้างสมดุลระหว่างตรรกะ (การมีเหตุผลที่ถูกต้อง) และสุนทรีย์ (การรู้จักความดีและความงาม) ของการใช้ชีวิต
5. บทสรุป
การเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ (authentic human) ในศตวรรษที่ 21 ไม่ใช่การเลือกระหว่าง ความมั่นคงของอดีต หรือความไร้ระเบียบของปัจจุบัน แต่คือความสามารถในการดำรงอยู่และพิจารณาไปมาระหว่างแนวคิดทั้งสองกระบวนทัศน์นี้ การเข้าใจรากฐานของ โมเดิร์นนิสต์จะช่วยให้เรามีทิศทาง ในขณะที่ความเข้าใจในโพสต์โมเดิร์นนิสต์จะช่วยให้เราไม่หลงทางไปกับอำนาจนิยมหรือโครงสร้างที่ออกแบบสังคมไว้ ภารกิจของคนรุ่นใหม่คือ การเป็นผู้ปฏิบัติ (Pragmatics) ที่ใช้ปัญญาเพื่อเข้าใจโลกและเปลี่ยนแปลงมันไปพร้อมกัน
เอกสารอ้างอิง
Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.
Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972-1977. Pantheon Books.
Habermas, J. (1987). The Philosophical Discourse of Modernity. MIT Press.
Kant, I. (1991). An Answer to the Question: What is Enlightenment? In H. Reiss (Ed.), Kant: Political Writings (pp. 54-60). Cambridge University Press. (Original work published 1784)
Lyotard, J.-F. (1984). The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. University of Minnesota Press.
ปรัชญาสวนสุนันทา 