Anaximenes of Miletus แอนเนิกซีเมอนิสแห่งเมอลีเถิส
ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ
ไม่แน่ชัดว่าแอนเนิกซีเมอนิส (ก.ค.ศ.588?-524?)เป็นลูกศิษย์ของเธลิสหรือลูกศิษย์ของอแนกเสอแมนเดอร์ แต่ก็น่าเชื่อว่าคงจะเป็นลูกศิษย์ของทั้งสองท่านมากกว่า เห็นด้วยกับอแนกเสอแมนเดอร์ว่าวัตถุดิบแรกของเอกภพไม่ควรจะเป็นของสำเร็จรูปแล้ว แต่ทว่าควรมีสภาพพร้อมที่จะเป็นอะไรก็ได้ และวัตถุดิบแรกนั้นควรจะมีมากเต็มท้องฟ้าจนไม่อาจจะกำหนดปริมาณได้แต่ไม่เห็นด้วยกับอแนกเสอแมนเดอร์ที่คิดว่าปฐมธาตุดังกล่าวเป็นสารไร้รูป เพราะคำนี้ฟังดูผิวเผินก็เหมือนกับว่าลึกซึ้งดี แต่ครั้นตรึกตรองดูจริง ๆ แล้ว จะเห็นว่าไม่อาจจะเข้าใจได้ เพราะขัดแย้งกันอยู่ในตัว

ถ้าเป็นสารก็ต้องเป็นอะไรสักอย่าง ไร้รูปหมายความว่ายังไม่เป็นอะไรเลย จึงกลายเป็นว่าปฐมธาตุได้แก่อะไรสักอย่างหนึ่งที่ยังไม่เป็นอะไรเลย จะเห็นได้ว่าไม่อาจจะเข้าใจได้ เหมือนกับกล่าวว่า นาย ก.เป็นคนที่ยังไม่เป็นคน ซึ่งเป็นไปไม่ได้ เท่ากับไม่มีอะไรเลย จึงควรเรียกปฐมธาตุว่าเป็นอัยเธอร์(กร. aither) หรืออีเธอร์(ลต. ether)ไม่ใช่อีเทอร์ที่ใช้เป็นยาสลบ แต่สำหรับแอนเนิกซีเมอนิสเป็นสารบริสุทธิ์และดั้งเดิมที่สุด มีพลังที่สุดไม่ใช่อากาศที่เราหายใจซึ่งเป็นสิ่งสำเร็จรูปแล้ว และแปรสภาพมาจากอัยเธอร์อัยเธอร์ไม่ใช่สารไร้รูป แต่เป็นสารที่เจือจางที่สุดเท่าที่จะเจือจางได้ อัยเธอร์กระจายฟุ้งอยู่เต็มห้วงอวกาศ ส่วนใดเข้มข้นขึ้นถึงระดับหนึ่งจะกลายเป็นอากาศที่เราหายใจ ถ้าเข้มข้นมากขึ้นไปอีกก็จะเป็นน้ำ เข้มข้นขึ้นอีกจะเป็นน้ำแข็ง เป็นดิน เป็นหิน เป็นเพชร ในทางตรงกันข้าม สิ่งใดก็ตามถ้าเจือจางลงไปก็จะกลายเป็นสิ่งอื่นตามลำดับ สวนทางกับเมื่อเข้มข้นขึ้น เจือจางลงไปเรื่อย ๆ จนถึงขั้นเจือจางที่สุดจะกลายเป็นอัยเธอร์ตามเดิม พร้อมที่จะเข้มข้นขึ้นเป็นสิ่งใดก็ได้ต่อไปในครั้งใหม่ สรุปความว่าทุกสิ่งเกิดจากอัยเธอร์ และกลับไปสู่อัยเธอร์ตามกฎของการเข้มข้นและการเจือจาง (condensation and rarefaction)