Bentham on goodness ความดีของเบนเธิม

ผู้แต่ง : วราภรณ์ พงศ์ธรพิสุทธิ์
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เบนเธิม(Jeremy Bentham 1748-1852) เป็นชาวอังกฤษ ถืออภิปรัชญาจักรกลนิยม (mechanicism) ของฮับส์ (Hobbes 1588-1670) ซึ่งแสดงความเชื่อในระบบเครือข่ายอย่างเคร่งครัดที่สุด เบนเธิมเกิดในสมัยปฏิวัติอุตสาหกรรมของอังกฤษ จึงสังเกตเห็นได้ชัดเจนว่าในกรุงลอนดอนขณะนั้นทุกคนมุ่งหน้ากอบโกยเงินทองแบบมือใครยาวสาวได้สาวเอา จึงมาพิเคราะห์ดูทางจิตวิทยาก็พบว่า คนกระเสือกกระสนกอบโกยเงินทองก็เพราะมีสัญชาตญาณต้องการความมั่นใจว่าจะได้ความพึงพอใจและดับทุกข์ ก่อนหน้านั้นคนวางความมั่นใจไว้กับฐานะทางสังคม

แต่เบนเธิมมีชีวิตอยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อ คนเริ่มเข้าใจว่าเงินเป็นแก้วสารพัดนึกจะใช้เนรมิตอะไรก็ได้ รวมความว่าตามทรรศนะของเบนเธิม มนุษย์เราในทุกยุคทุกสมัยต้องการความมั่นใจว่าจะได้ความพึงพอใจ (pleasure) และสามารถเลี่ยงความทุกข์ (pain) เบนเธิมเห็นว่าแต่เดิมมามีการปรับปรุงอุดมคติมาหลายครั้ง แต่ก็เป็นเพียงฉากกำบังความรู้สึกอันแท้จริงเท่านั้น ใจจริงแล้วทุกคนต้องการความมั่นใจดังกล่าว เพราะฉะนั้นทางที่ดีต่อไปนี้ไม่ควรซ่อนเร้นกันอีกต่อไปให้วุ่นวายเปล่า ๆ ให้ทุกคนยอมรับสภาพอันแท้จริงของตนเองและรับสารภาพตรง ๆ เสียเลยว่า ตนต้องการความพึงพอใจและอยากพ้นความทุกข์ รัฐบาลควรยอมรับสภาพนี้ และถือเป็นหน้าที่อบรมให้ราษฎรทุกคนรู้ว่าแต่ละคนจะต้องขวนขวายหาความพึงพอใจและหลีกเลี่ยงความทุกข์ตามสัญชาตญาณ ทั้งสอนให้รู้ด้วยว่าทำอย่างไรบ้างจึงจะได้รับความพึงพอใจ และต้องหลีกเลี่ยงอะไรบ้างจึงจะไม่มีทุกข์

นักกฎหมายมีหน้าที่ออกกฎหมายควบคุมอย่าให้มีการเอารัดเอาเปรียบกันได้ วางโทษให้หนัก ๆ เอาไว้สำหรับผู้ลองเสี่ยงฝ่าฝืนกฎหมาย ก็จะไม่มีใครกล้าเสี่ยงละเมิดกฎหมายเพราะกลัวจะได้รับทุกข์ เมื่อต้องการให้ใครทำอะไรก็ตั้งรางวัลให้งาม ๆ ไว้ จะมีผู้แข่งขันกันเสนอ มีตัวอย่างยกมาให้เห็นจริงได้เหลือเฟือ มีโอกาสคัดเอาเฉพาะผู้ที่มีคุณสมบัติดีเยี่ยมตามใจชอบ เบนเธิมคิดว่าถ้าได้ใช้จริยธรรมทำนองนี้แล้ว สังคมจะก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว ทุกคนจะอยู่อย่างร่มเย็นเป็นสุข

รัฐบาลที่หวังเสถียรภาพ จะทำอะไรต้องพยายามคำนวณดูให้เกิดความผาสุกแก่คนจำนวนมากที่สุดเท่าที่จะมากได้ ตามสูตรที่อ้างกันต่อมาจนติดปากว่า (The greatest happiness of the greatest number=ความผาสุกมากที่สุดแก่คนจำนวนมากที่สุด) พยายามยึดหลักการนี้ไว้ จะไม่ต้องกลัวกบฎหรือปฏิวัติ คำสอนจริยธรรมแบบนี้เองทำให้เบนเธิมได้ชื่อว่าเป็นบิดาของลัทธิประโยชน์นิยม (utilitarianism)

ลัทธิประโยชน์นิยมของเบนเธิม มีมาตรการความประพฤติดีอยู่ที่การกระทำที่นำประโยชน์ให้แก่ตัวเอง ประโยชน์ได้แก่ความสามารถให้ความพึงพอใจและหลีกเลี่ยงความทุกข์ จะเห็นได้ว่าเจตนาไม่มีความสำคัญสำหรับมาตรการนี้ ขอให้ได้ประโยชน์เป็นพอ จะมีเจตนาอย่างไรนั้นไม่สำคัญ รัฐบาลจะให้รางวัลหรือลงโทษก็ดูที่ผลของการกระทำ เจตนาเป็นเรื่องที่รู้กันได้ยาก และไม่ตรงเป้าหมายของมาตรการนี้