Descartes on self-knowing เดการ์ตกับการรู้ตัวเอง

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เดการ์ตในDiscourse on Methods(บทภาษาว่าด้วยวิธีการต่าง ๆ) และMeditations(ข้อคิดคำนึง) แนะให้เริ่มความคิดทุกอย่างจากความสงสัยสากล (universal doubt) คือสมมุติเสียก่อนว่าผัสสะ เหตุผล และความเห็นแจ้งในคณิตศาสตร์ ล้วนแต่ไว้ใจไม่ได้ทั้งสิ้น อาจจะหลอกเราอยู่ตลอดเวลาก็ได้ เพราะใครจะไปรู้ ธรรมชาติอาจจะตกอยู่ภายใต้เงื้อมมือของตัวหลอกเก่ง (Deceiving Genius) ทำให้ทั้งจักรวาลเป็นไปอย่างไร้กฎเกณฑ์

แต่ทว่าแม้จะสงสัยอะไรทุกอย่างก็ยังต้องแน่ใจอยู่อย่างหนึ่งคือ I doubt, therefore I think ; I think, therefore I am (Cogito, ergo sum) นั่นคือในกิจกรรมคิด (cogito) นั้นเอง เราจะเข้าใจด้วยญาณว่ามีความเป็นอยู่ที่ผู้คิด (Sum) นั่นคือ Sum = Cogito หรืออัตตามีอยู่เป็นสิ่งคิด

ข้อพิสูจน์นี้ออเกิสทีนและคัมปาเนลลา (Campanella) ได้ใช้มาแล้วสำหรับโต้วิมัตินิยม แต่เดการ์ตสรุปต่อไปถึงว่าความมีอยู่ของอัตตานั้นเรายังรู้ด้วยว่าต้องเป็นสิ่งคิด ความคิดถึงเป็นสารอย่างหนึ่งซึ่งเป็นปฐมธาตุ มีคุณสมบัติคิด จะมีอยู่โดยไม่คิดไม่ได้ ต้องคิดตลอดเวลา เมื่อคิดก็ต้องมีมโนคติ นั่นคือมีมโนคติแต่เกิด (innate ideas)

มโนคติแต่เกิดนอกจากจะมีการมีอยู่ของตัวเองแล้ว ยังมีความเห็นแจ้งว่ามีการเคลื่อนไหวและมีผัสสะต่อสิ่งไร้ความคิด ทั้งสองมโนคติรวมกันเป็นมโนคติของการแผ่กว้าง (extension) นั่นคืออัตตา ในขณะที่มีความสำนึกถึงตัวเองนั้นเอง ก็มีความสำนึกว่ามีสิ่งอื่นนอกจากอัตตาซึ่งมีคุณลักษณะ (attribute) เป็นการแผ่กว้าง