Descartes, René เดการ์ต

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เรอเน เดการ์ต (1596-1650) เป็นนักปรัชญาบิดาของลัทธิเหตุผลนิยมชาวฝรั่งเศส เห็นปัญหาเหมือนเบเคินว่า คิดอย่างไรจึงจะได้ความจริงตรงกัน เดการ์ตเล็งเห็นว่าอุปสรรคในเรื่องนี้ไม่ใช่อคติซึ่งเราขจัดจริง ๆ ไม่ได้ อคติเป็นเพียงสิ่งรบกวนภายนอก เปรียบเทียบฝนที่ตกอยู่ข้างนอก ถ้าเรารู้ตัว และระวังไม่ออกจากห้อง เราก็ไม่เปียกฝน

เดการ์ตคิดว่าอุปสรรคที่แท้จริงนั้นได้แก่วิธีคิด วิธีอุปนัยของเบเขินไม่สามารถให้ความมั่นใจได้ว่าเราจะพบความจริง เพราะเราทุกคนต่างก็เคยมีประสบการณ์มาว่า ประสบการณ์เคยหลอกเรา เช่นพายจุ่มลงไปในน้ำใสจะเห็นว่าคดตรงผิวน้ำ ครั้นคลำดูก็รู้ว่าไม่ได้คดจริง หรือขับรถไปตามถนนลาดยางขณะแดดจัด จะเห็นถนนเบื้องหน้าเปียก แต่ครั้นขับรถไปถึงตรงนั้นก็เห็นว่าไม่เปียก ดูข้างหน้าต่อไปยังไง ๆ ก็เห็นว่าเปียก ทั้ง ๆ ที่รู้แน่นอนว่าไม่เปียก จึงทำให้น่าคิดว่าในเมื่อเราจับได้ว่าประสบการณ์บางครั้งหลอกเรา จะแน่ใจได้อย่างไรว่าที่จับไม่ได้ไล่ไม่ทันนั้น ก็อาจจะหลอกเราอีก และเราจะรู้ได้อย่างไรว่าครั้งใดหลอกเรา และครั้งใดไม่หลอกเรา เปรียบเหมือนคนใช้ดูแลบ้าน เคยไว้ใจกันมานับสิบปี วันหนึ่งจับได้ว่ายักยอกเงินจ่ายตลาด เราจะไม่คิดหรือว่า ที่จับไม่ได้นั้นจะไม่มีการยักยอกเลย

เนื่องจากเดการ์ตเป็นนักคณิตศาสตร์มาก่อน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแขนงเรขาคณิต จึงมีความคิดว่า ไม่มีวิธีใดจะให้ความมั่นใจแก่เราว่าเราได้ความจริงดีกว่าวิธีพิสูจน์แบบเรขาคณิต ทั้งนี้ก็เพราะว่าวิชาเรขาคณิตเริ่มให้มีความแน่ใจตั้งแต่สิ่งที่เห็นจริงแล้วหรือสัจพจน์และมูลบท โดยคัดเลือกเฉพาะข้อความที่มั่นใจได้ว่า ไม่มีใครจะสามารถสงสัยได้เลย กำหนดให้เป็นปฐมบทแล้วค่อย ๆ พิสูจน์อย่างระมัดระวังไปทีละขั้น ๆ จากความรู้ที่ง่ายที่สุดไปจนถึงความรู้ที่ยากและสลับซับซ้อนที่สุด ในเมื่อเรามั่นใจในความจริงของปฐมบท แล้วใช้ปฐมบทนี้ไปพิสูจน์อย่างมั่นใจว่าถูกต้องไปทุกขั้นตอน ความจริงที่เรามั่นใจได้ก็จะเพิ่มพูนขึ้นไป พิสูจน์ไปถึงไหนก็มั่นใจได้ถึงนั่น เพราะเราได้พิสูจน์อย่างถูกวิธีและอ้างเฉพาะปฐมบทและข้อความที่พิสูจน์มาอย่างถูกต้องแล้วเท่านั้น

สัจพจน์(axiom)คือข้อความที่ยอมรับเป็นพื้นฐานของความรู้ทุกเรื่อง ส่วนมูลบท(postulate) คือข้อความที่ยอมรับเป็นพื้นฐานความรู้ในแต่ละเรื่อง ทั้ง 2 อย่างรวมเรียกว่าปฐมบท (assumption) หรือสิ่งที่เห็นจริงแล้ว

วิชาปรัชญาก็เหมือนกัน ถ้าหากได้กำหนดปฐมบทที่ไม่มีใครจะสงสัยได้เลยขึ้นมา แล้วใช้ปฐมบทนี้ค่อย ๆ พิสูจน์หาความรู้ขึ้นไปทีละขั้น ๆ อย่างประณีต ก็เชื่อได้ว่าเราจะได้ระบบปรัชญาที่ทุกคนจะต้องยอมรับได้ตรงกัน เดการ์ตเสนอวิธีดำเนินการที่ให้ชื่อว่าวิธีสงสัยสากล (universal doubt) ซึ่งในขณะเดียวกันก็เป็นเพียงการสงสัยเชิงวิธีการ (methodical doubt)