good conduct ความประพฤติดี

ผู้แต่ง : สุดารัตน์ น้อยแรม
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ความประพฤติคือพฤติกรรมที่มีมโนธรรมนำหน้า มโนธรรมได้แก่ความสำนึกดี-ชั่ว ในความสำนึกดี-ชั่วนี้มนุษย์เราคิดถึงอะไรบ้างเล่า เราได้คำตอบมาแล้วว่าในความสำนึกดี-ชั่วนั้น หากวิเคราะห์ออกมาก็จะมีเป้าหมายของการกระทำแต่ละอย่าง รวมทั้งวิถีที่บรรลุเป้าหมายนั้นได้เป้หมายของการกระทำแต่ละอย่างเรียกได้ว่าเป้าหมายเฉพาะกิจ การกระทำทุกอย่างของมนุษย์ที่มีมโนธรรมนำหน้าย่อมมองเห็นไม่มากก็น้อยว่าทำไปเพื่ออะไร ( เป้าหมายเฉพาะกิจ ) และทำอย่างไร ( วิถี ) ความประพฤติทุกครั้งย่อมรู้เป้าหมายเฉพาะกิจของการกระทำแต่ละอย่างและเป้าหมายเฉพาะกิจทั้งหลายที่สำนึกได้ว่าเหมาะสม ย่อมสำนึกภายใต้เป้าหมายสูงสุดของชีวิต

เป้าหมายสูงสุดนี้มักจะไม่ปรากฏชัด เพราะอยู่ในจิตไร้สำนึกซึ่งฟรอยด์เรียกว่าซูเปอร์อีโกว์ แต่ทว่ามีอิทธิพลต่อชีวิตของคนเราอยู่ตลอดเวลา เป้าหมายสูงสุดนี้แหละควบคุมควบคุมให้เป้าหมายเฉพาะกิจมุ่งไปสู่จุดหมายเดียวกัน เป้าหมายสูงสุดในชีวิตของคนส่วนใหญ่มาจากศาสนาแหละนี่คือบทบาทสำคัญของศาสนาในสังคม ผู้นับถือศาสนาจึงมีเป้าหมายสูงสุดตามความเชื่อในศาสนาของตน สำหรับชาวพุทธได้แก่นิพพาน สำหรับชาวคริสต์ได้แก่การมีชีวิตพระเจ้า สำหรับชาวมุสลิมได้แก่การได้เป็นบริวารพระเจ้าในสวรรค์ ผู้ที่ไม่นับถือศาสนาใดเลย จะมีเป้าหมายสูงสุดของชีวิตได้ 2 กลุ่มใหญ่ ๆ คือ กลุ่มหาความบันเทิง และกลุ่มมนุษย์นิยมซึ่งอุทิศตนเพื่อความก้าวหน้าของมนุษยชาติ

เป้าหมายเฉพาะกิจของกิจกรรมแต่ละอย่างอาจจะมีได้หลายเป้าหมาย เช่น เป้าหมายของการเรียน อาจจะเรียนเพื่อให้มีความรู้ไว้ให้ประกอบอาชีพ เพื่อให้มีความรู้ไว้ช่วยสังคม เพื่อให้มีความรู้ไว้หลอกลวงประชาชน เพื่อแสวงหาทางนิพพาน เพื่อทำตามหน้าที่ เพื่อทำพระประสงค์ของพระเจ้า เพื่อพัฒนาตนเอง ฯลฯ เป้าหมายเฉพาะกิจดังกล่าวอาจจะตอบสนองเป้าหมายสูงสุดใดอาจจะไม่ตอบสนองเป้าหมายสูงสุดใดก็ได้แต่จำเป็นจะต้องตอบสนองเป้าหมายสูงสุดข้อใดข้อหนึ่ง

วิถี คือ การลงมือปฏิบัติให้บรรลุเป้าหมายเฉพาะกิจหรือบรรลุเป้าหมายสูงสุดโดยตรงก็ได้ เป้าหมายเฉพาะกิจย่อมเป็นวิถีด้วย คือเป็นวิถีสู่เป้าหมายที่สูงกว่า เป้าหมายเดียวกันอาจจะมีได้หลายวิถี ซึ่งผู้ปฏิบัติจะต้องตัดสินใจเลือกว่าจะใช้วิถีใด จึงจะเหมาะสมกับสถานการณ์ของตนมากที่สุด ศาสนาต่างๆ ถือเป็นหน้าที่หลังในการเสนอและอบรมประชาชนให้เข้าใจและจดจำวิถีสำเร็จรูปเพื่อนำไปใช้ได้ทันที มาตรการของสังคม ก็มีส่วนร่วมกำหนดวิถีสำเร็จรูปด้วยเช่นกัน จึงเห็นได้ว่าเป้าหมายสูงสุดเป็นเรื่องของศรัทธา และมนุษย์แต่ละคนเลือกเก็บไว้ในตัวสำหรับปลุกขึ้นมาใช้ทุกครั้งที่มีความสำนึกดี-ชั่ว คือสำนึกว่าเป้าหมายเฉพาะกิจตอบสนองเป้าหมายสูงสุดหรือไม่

หากตอบสนองและเลือกใช้วิถีที่คาดว่าจะบรรลุเป้าหมายไปตามลำดับชั้น จนตอบสนองเป้าหมายสูงสุดได้ ก็เรียกได้ว่ามีมโนธรรม หากได้ตัดสินใจปฏิบัติมโนธรรมแต่ละครั้ง ก็เป็นความประพฤติแต่ละครั้งหากตัดสินใจปฏิบัติฝ่าฝืนมโนธรรมก็เรียกว่าประพฤติชั่ว ถ้าเป็นเรื่องเล็กน้อยไม่ผิดมากนักก็เรียกว่าประพฤติเลว

เพื่อสะดวกในการสร้างมโนธรรม นักปรัชญาจึงช่วยกันคิดกรอบหรือมาตรการจริยะสำหรับเป็นอุปกรณ์ช่วยกำหนดเป้าหมายเฉพาะกิจและวิถี ตามที่เห็นว่าเหมาะสมที่สุดในสถานการณ์จริงของตนบางคนก็ตั้งกรอบหรือมาตรการขึ้นให้เป็นเป้าหมายสูงสุดของชีวิตเสียเลย อย่างเช่นแอร์เริสสทีพเพิสแห่งเสอรีนิ ( Aristippus of Cyrene ก.ค.ศ. 435-366 ) ผู้ก่อตั้งลัทธิรตินิยม ( hedonism ) ในปรัชญากรีก

แต่บางคนก็ตั้งกรอบขึ้นเพื่อช่วยกำหนดเป้าหมายเฉพาะกิจและเลือกวิถี เช่น คานท์ซึ่งตั้งกรอบหรือมาตรการว่า “จงทำตามหน้าที่” สำหรับคานท์เองนั้นการทำหน้าที่ย่อมนำไปสู่ชีวิตพระเจ้าโดยอัตโนมัติ อย่างไรก็ตามเราอาจจะใช้ทั้งมาตรการของแอร์เริสทีพเพิสและมาตรการของคานท์เพื่อเป็นกรอบกำหนดการเลือกของเราสำหรับบรรลุเป้าหมายสูงสุดเฉพาะตัวของเราได้ทุกคนเราจึงต้องศึกษามาตรการต่าง ๆ กันมากมายสำหรับเลือกใช้เป็นกรอบในสถานการณ์จริงแต่ละสถานการณ์