Locke , John ลัค

ผู้แต่ง : เอนก สุวรรณบัณฑิต
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

จอห์น ลัค (1632-1704) เป็นชาวอังกฤษ เห็นด้วยในหลักการของชาวเหตุผลนิยมว่า การพิสูจน์โดยวิธีตรรกวิทยาแบบเรขาคณิต เป็นวิธีคิดที่ให้ความจริงได้ แต่ในเวลาเดียวกันก็เห็นความยุ่งยากในการหาปฐมบท (assumption) มาเป็นจุดเริ่มต้นของการพิสูจน์ และจนแล้วจนรอดก็ยังไม่เห็นมีใครเสนอปฐมบทให้ทุกคนพอใจได้เลยสักข้อเดียว

ลัคจึงคิดหาทางออกโดยหันไปพึ่งเบเขิน ซึ่งเป็นนักปราชญ์ชาวอังกฤษด้วยกัน ก็พบว่าความรู้น่าจะเริ่มต้นจากประสบการณ์ “All knowledge comes from experience.” (ความรู้ทุกอย่างมาจากประสบการณ์) นั่นคือ คนเราเกิดมามีจิตว่างเปล่าเหมือนกระดาษขาว ๆ ที่ยังไม่มีตัวอักษรอะไรเขียนลงไปเลย ลัคใช้คำว่า “tabula rasa” (blank tablet) ซึ่งเป็นกระดานฉาบขี้ผึ้งว่างเปล่า เตรียมพร้อมที่จะเขียนหนังสือลงไปได้ตามความนิยมของชาวโรมันชั้นสูงสมัยโรมันเรืองอำนาจ คตินี้เองทำให้ลัคได้ชื่อว่า เป็นผู้ก่อตั้งลัทธิประสบการณ์นิยมสมัยใหม่

ลัคเห็นว่า ถ้าเรายอมรับว่าประสบการณ์ให้ความจริงตามสามัญสำนักของคนทั่วไปเรียกว่าประสบการณ์ร่วม แล้วถือเป็นมูลบท (postulate*) ย่อมใช้พิสูจน์ได้จริงตามความประสงค์ อย่างไรก็ตาม สำหรับเรื่องศาสนาและศีลธรรมนั้น ลัคถือว่าเรามีประสบการณ์ไม่ได้ เราต้องอาศัยมูลบทจากการเปิดเผยหรือวิวรณ์ (revelation) ของพระเจ้า และพิสูจน์ต่อไปด้วยเหตุผล ก็จะได้ความรู้เพิ่มเติมขึ้นดีกว่าไม่ยอมรับอะไรเสียเลย

อัชฌัตติกญาณ (intuition) หรือการหยั่งรู้มีหลายระดับคือ สัญชาตญาณสามัญสำนึก การหยั่งรู้ของนักปราชญ์อย่างเช่นนีวเทินและอายน์ชทายน์ และสูงสุดถึงขั้นอัชฌัตติกญาณอุตระและการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ที่ลัคกล่าวถึงนั้นคือสามัญสำนึกที่ใช้หยั่งรู้เพื่อเชื่อประสบการณ์

ลัคเป็นคนแรกที่ได้วิเคราะห์วิธีคิดของคนเราอย่างละเอียดสุขุมตามแบบนักจิตวิทยา นับว่าเป็นแนวทางที่ดี ซึ่งนักวิเคราะห์ถือเป็นแบบฉบับต่อมา จุดอ่อนในทฤษฎีของลัคอยู่ที่ไม่สามารถชี้แจงได้อย่างชัดเจนว่า ความรู้สากลสืบเนื่องมาจากความรู้เฉพาะหน่วยได้อย่างไร และไม่ได้อธิบายว่า ทำไมเราต้องเชื่อถืออัชฌัตติกญาณและประสบการณ์

การที่นักปรัชญาลงทุนลงแรงค้นคว้ากันมานักหนาแล้ว ก็เพื่อจะตัดสินว่าเราเชื่อ 2 สิ่งนี้ได้มากน้อยเพียงใดนี่เอง ลัคกลับเลี่ยงปัญหาไปเสียเลยว่าให้เชื่อเสียก็แล้วกัน ปัญหาจึงไม่จบลงง่าย ๆ อย่างที่ลัคต้องการ อย่างไรก็ตามวิธีการของลัคเป็นแนวทางที่ใช้ได้ดีในวิทยาศาสตร์และวิชาการที่ใช้ประสบการณ์เป็นบ่อเกิด นับว่าเป็นจุดเริ่มต้นของวิธีการวิทยาศาสตร์อย่างเข้มข้น