อ.ดร.วิเศษ แสงกาญจนวนิช

ตามกระบวนทรรศน์โบราณ มนุษย์ในยุคนี้เชื่อในหลักการว่าโลกมีกฎเกณฑ์และมนุษย์ควรรู้กฎเกณฑ์เพื่อใช้แสวงหาความสุขบนโลก  รูปแบบการดำเนินชีวิตคือการแสวงหากฎเกณฑ์ และยึดเอากฎของโลกเป็นหลัก เพราะเชื่อว่าความสำเร็จอยู่ที่การกระทำตามกฎของโลกเป็นสำคัญ จึงต้องพยายามค้นคว้าให้รู้กฎของโลกและปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด

การแพทย์ตามกระบวนทรรศน์ยุคโบราณจึงเน้นทำการวางระบบระเบียบที่ชัดเจน ถ้าทำแล้วได้ผลก็ให้ปฏิบัติตามนั้น ปลายยุคโบราณมีปัญหาน่าสนใจว่าควรปฏิบัติตนอย่างไรจึงมีความสุขที่สุด กลุ่มหาความสุขในโลกนี้เชื่อว่าความกลัวเป็นสาเหตุของความทุกข์

โลก จักรวาล และชีวิตมนุษย์เป็นระบบกลไก ไม่มีโลกหน้า ไม่มีการเวียนว่ายตายเกิด ชีวิตนี้สำคัญที่สุด จึงแสวงหาความสุขให้มากและรอบคอบที่สุด พวกเขาจึงใช้ชีวิตแสวงหาความเพลิดเพลินในการกินอยู่หลับนอน เกิดปัญหาสุขภาพต่างๆ

กลุ่มศาสนาที่มีอยู่ร่วมสมัยโบราณเชื่อว่าจุดหมายของชีวิตไม่ได้อยู่ที่โลกปัจจุบันหรือชาตินี้  แต่อยู่ที่โลกหน้าหรือชาติหน้าหรือโลกของเทพเจ้า/พระเจ้า การใช้ชีวิตในโลกนี้เป็นเพียงการเตรียมตัว  ปฏิบัติตนในทางที่ดี เพื่อเข้าสู่ความสุขที่แท้ในโลกหน้า กลุ่มนี้จึงมุ่งทำความดีและใช้ชีวิตอย่างเรียบง่ายเพื่อรอการไปสู่โลกหน้า

ตัวอย่างสำคัญของการแพทย์ในยุคโบราณได้แก่ เช่น

เพลโต ถือว่ามนุษย์ประกอบด้วย 2 ส่วน คือ กาย และ จิตวิญญาณ ซึ่งจะต้องสมบูรณ์ทั้ง 2 ส่วน จึงถือว่ามีสุขภาพดี บุคคลจะมีสุขภาพสมบูรณ์ถ้าจิตดำเนินไปด้วยกันอย่างประสานกลมกลืน (harmoniously) เหตุผล (rational element) ควรอยู่เหนือความปรารถนา (appetitive element) และควรใช้ความกล้าหาญ (spirited element) ส่งเสริมเหตุผล เพื่อทำให้มั่นใจว่าความปรารถนาอยู่ภายใต้การควบคุม ความปรารถนานี้ไม่ควรถูกปิดกั้นโดยสมบูรณ์ แต่ควรได้รับการตอบสนองบ้างตามที่เหตุผลเห็นสมควร เพราะการถูกปิดกั้นมากเกินไปจะทำให้ความรู้สึกตายด้าน ไม่มีการรักษาโรคภัยไข้เจ็บชนิดใดที่จะให้ผลดีเลิศเท่ากับการรักษากายและใจควบคู่กันไป โดยเฉพาะจิตใจ ความคิดคำนึง เป็นเสมือนพลังและยารักษาโรคที่สำคัญในการต่อสู้โรคร้ายต่างๆได้อย่างดี ไม่ควรมุ่งเน้นการรักษาที่กายอย่างเดียว ดังนั้นจะเห็นได้ว่าภาวะการมีสุขภาพดีทั้งกาย ใจ และจิตวิญญาณ

อริสโตเติลมีแนวคิดตามเพลโต และสนับสนุนความดีทางร่างกาย ได้แก่ ร่างกายสมส่วน แข็งแรง มีสุขภาพดี มนุษย์มีใจเสรีที่จะเลือกทำดีเพื่อให้มีสุขหรือทำเลวมีสุขน้อยกว่าทุกข์ก็ได้  ปัจจัยสำคัญที่ค้ำประกันความสุขได้แก่ “ตระกูลดี มีเพื่อนดีมาก ๆ มีทรัพย์สมบัติ มีสุขภาพดี มีลูกดีมาก ๆ อายุยืนอย่างแข็งแรง ความหล่อ/งาม ร่างกายสมส่วน แข็งแรง มีชื่อเสียง เกียรติยศ โชคดี และคุณธรรม” (1360 b 20)

ฮิปโปเครติส ราว 400 ปีก่อนคริสตกาล เน้นให้แพทย์ทำการวินิจฉัยโรคตามสมมติฐาน และเชื่อในองค์ประกอบของร่างกายและจิต ต่อมา กาเลนัสเน้นว่าอารมณ์ของมนุษย์เป็นผลมาจากความไม่สมดุลของร่างกาย ซึ่งแสดงความเกี่ยวเนื่องระหว่างมนุษย์กับจักรวาลโดยมีความเชื่อมโยงระหว่างจักรวาลภายใน (microcosmos) กับจักรวาลภายนอก (macrocosmos) ซึ่งแพทย์จะมีมุมมองต่อโรคในลักษณะทฤษฎีองค์รวม (holistic theory) ความเจ็บป่วยมีลักษณะเป็นเชิงสัมพัทธ์ (relativistic view) โดยจะมีอวัยวะและของเหลวเป็นสิ่งแสดงออก เช่น  เลือด น้ำดีสีเหลือง น้ำดีสีดำ น้ำเหลือง ถ้ามีความสมดุลของทั้ง 4 ของเหลวก็จะเป็นคนสุขภาพดี

การแพทย์อินเดียเน้นความสมดุลของธาตุทั้ง 5 ตามคัมภีร์อายุรเวท   ธาตุ 5 เรียกว่า ปัญจมหาภูตะ ได้แก่ วายุ เตโช อาโป ปฐวี อากาศ ครรภ์ของสิ่งพื้นฐานทั้ง 5 จึงมีอยู่ในสรรพสิ่งในเอกภาพนี้ และเป็นปฐมกำเนิดจากจิตสำนึกแห่งเอกภาพ การรักษาพยาบาลจึงเน้นการปรับสมดุลและการใช้สมุนไพรและแร่ธาตุในการรักษาโรคเพื่อสมดุลในองค์รวม มีตำรายาหลักที่เขียนขึ้นราว พ.ศ. 600 ได้แก่ ตำรายาของจรกะ (Charaka) เรื่อง Samhita และตำรายาของสุสรุตะ (Susruta) เป็นต้น

การแพทย์แผนไทย เชื่อว่า ร่างกายของเราประกอบด้วย ธาตุทั้ง 4 คือ  ดิน น้ำ ลม และไฟ การเสียสมดุลของธาตุเกิดได้ตามการเปลี่ยนแปลงของกาลเวลา ฤดูกาล ภูมิประเทศ และพฤติกรรม จะทำให้เกิดโรค  ธาตุทั้ง 4 ต่างอาศัยซึ่งกันและกัน จะขาดสิ่งหนึ่งสิ่งใดย่อมไม่ได้ ซึ่งหากธาตุใดธาตุหนึ่งแปรปรวนไม่ปกติทำให้เกิดการเสียความสมดุล ร่างกายจะเกิดอาการป่วยไข้ขึ้นมาทันที ดังนั้น การรักษาโรคจึงเน้นความสมดุลของธาตุทั้ง 4   การแพทย์แผนไทยเชื่อว่า สาเหตุของการเจ็บป่วยนั้นมี 6 ประการ คือ มูลเหตุเกิดจากธาตุทั้ง 4 จากอิทธิพลของฤดูกาล เกิดจากธาตุที่เปลี่ยนไปตามวัย จากดินที่อยู่อาศัยและจากอิทธิพลของกาลเวลาและสุริยจักรวาล ประการสุดท้ายเกิดจากพฤติกรรมส่วนตัว การรักษาโรคอันเกิดแก่การเปลี่ยนแปลงของธาตุทั้ง 4 เน้นการวินิจฉัยโรคและรักษาด้วยยาเพื่อเป้าหมาย คือ ยาที่สามารถปรับธาตุทั้ง 4 ให้เกิดความสมดุลและร่างกายเป็นปกติเช่นเดิม