ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

แนวคิดวิจารณญาณ (Critical Theory) เกิดจากการรวมตัวกันของนักปรัชญาเยอรมันในช่วงปี 1920 เป็น the Frankfurt School ซึ่งมีแนวคิดบนฐานของมาร์กซิสต์แบบยุโรปตะวันตก (Western European Marxist tradition) ผ่าน the Project of Critical Theory โดยเน้นการใช้แนวทางปรัชญา จริยศาสตร์ ปรัชญาการเมือง ปรัชญาประวัติศาสตร์ เข้าไปสร้างคำอธิบายเพื่อความเข้าใจในสถานการณ์ เรื่องราวต่าง ๆ เพื่อที่จะลดการชี้นำทางสังคม เพิ่มพูนเสรีภาพ และชี้แนะแนวทางที่ปฏิบัติได้ (practical sense)

ทั้งนี้ แนวคิดวิจารณญาณในช่วงแรก แปลตามศัพท์ได้ว่า “ทฤษฎีวิพากษ์” ซึ่งถือว่ามีจุดมั่งหมายในการเป็นส่วนหนึ่งของขบวนการปลดแอกทางสังคมมีความเกี่ยวข้องหรือตอบสนองต่อแนวคิดเรื่อง ความยุติธรรมทางสังคม

สำหรับหลักวิจารณญาณในช่วงที่ 2 ได้มีจุดมุ่งหมายที่จะส่งเสริมหลักทางปัญญา เสรีภาพทางความคิด การออกนอกกรอบโครงสร้างของชุดความรู้ที่ที่เป็นบรรทัดฐานชี้นำสังคม เพื่อให้ได้แสวงหาสิ่งใหม่ สร้างสรรค์สิ่งใหม่ที่ดีกว่าเดิม

สำหรับในช่วงที่ 3 ได้มีการมอง critical theory ว่า theory มีลักษณะเป็นแนวคิด เป็นหลักการที่ยังไม่ตายตัว ยังเปลี่ยนแปลงได้ และ critics แม้เน้นการวิพากษ์ แต่ก็ต้องทำการวิเคราะห์ให้ชัดเจน มีการพิจารณาด้วยปัญญา ทำให้เกิดการตีความหมายใหม่ว่าเป็น แนวคิดวิจารณญาณ ทั้งนี้ ได้เสนอหลักวิจารณญาณอันในกระแสล่าสุด ว่ามีจุดมุ่งหมายที่จะประนีประนอมมากขึ้น โดยมุ่งไปที่การสร้างโลกนี้ให้มนุษย์ได้มีคุณภาพชีวิตที่ดี มีการอำนวยให้ผู้คนได้ตอบสนองต่อความต้องการของตนเอง มีความพึงพอใจในชีวิต มีอำนาจในตนเองในการแสวงหาสิ่งต่างๆ หรือมีสิทธิในการเข้าถึงสวัสดิการต่างๆ ของรัฐ ในลักษณะของสังคมที่อยู่ร่วมกันอย่างพหุสังคม พหุวัฒนธรรม มีสันติภาพ

แนวคิดวิจารณญาณยังถือว่าเป็นปรัชญาภาคพื้นทวีป (continental philosophy) ที่เน้นวิพากษ์ (critique) ปฏิบัติ (praxis) และการปลดปล่อย (emancipation) และก็ถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของปรัชญาหลังนวยุค (postmodern philosophy) แต่เนื่องจากกระบวนการวิพากษ์เน้นการวิเคราะห์ จึงทำให้ดูเหมือนจะคล้ายปรัชญาวิเคราะห์ (analytic philosophy) ที่เน้นการวิเคราะห์ลึกไปในระดับมโนทรรศน์ที่เกี่ยวข้อง (investigations into concepts) และถึงแม้ว่าความแตกต่างระหว่างปรัชญาภาคพื้นทวีปกับปรัชญาวิเคราะห์จะยากที่จะระบุและถกเถียงกันได้ ด้วยต่างก็มีรากฐานจากมโนทรรศน์ทางปรัชญาอย่างตะวันตกร่วมกัน แต่ก็มีงานเขียนที่มองได้ว่าแสดงเอกลักษณ์ที่สามารถถือว่าเป็นปรัชญาวิเคราะห์ หรือแนวคิดวิจารณญาณ (critical theory) แบบปรัชญาภาคพื้นทวีป แต่ในอีกทางหนึ่ง ก็มีความเป็นไปได้ของการใช้ปรัชญาวิเคราะห์เป็นรูปแบบส่วนหนึ่งของแนวคิดวิจารณญาณ ในฐานะการวิจัยเชิงประจักษ์ เพื่อเป็นส่วนหนึ่งในการแสดงหลักฐานเชิงเหตุผลเพื่อสนับสนุนการวิจารณ์ในด้านดีหรือไม่ดีของเนื้อหาที่สนใจ นำไปสู่การคิดไตร่ตรอง การหยั่งรู้ทางปัญญาอันเป็นแนวทางอย่างปรัชญาภาคพื้นทวีปของหลักวิจารณญาณ

หลักวิจารณญาณเน้นการอธิบายสิ่งที่ผิดปกติ (what is wrong) ที่เกิดเป็นความเป็นจริงทางสังคมในปัจจุบัน ระบุตัวแสดง (agent) เพื่อเปลี่ยนแปลง และเสนอแนะบรรทัดฐานทางสังคมที่ชัดเจนสำหรับการวิจารณ์และเป้าหมายในทางปฏิบัติที่ทำได้จริงสำหรับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ทั้งนี้ การคำนึงถึงเป้าหมายในทางปฏิบัติเน้นการระบุและการที่จะเอาชนะสถานการณ์ทั้งหลายที่จำกัดเสรีภาพของมนุษย์ สร้างคำอธิบายต่อเป้าหมายที่สามารถต่อยอดได้โดยการวิจัยแบบสหวิทยาการที่มีมิติทางจิตวิทยา วัฒนธรรม และสังคมร่วมด้วย

ปรัชญาหลังนวยุคสายกลาง (moderate postmodern philosophy) มองว่า หลักวิจารณญาณเป็นหลักการที่สามารถนำไปใช้ได้จริง และมักสร้างข้อเสนอที่เป็นกลาง ๆ (moderate way) ระหว่าง inclusivism และ exclusivism เพื่อให้เกียรติแต่ความเป็นมนุษย์ของทุกๆ ฝ่าย และมุ่งให้ทุกฝ่ายอยู่ร่วมกันได้ในพหุสังคม