ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต..

แนวคิดเกี่ยวกับความเป็นครูนั้นมีปรากฎในระบบคิดปรัชญาต่าง ๆ โดยเน้นบทบาทของครูในฐานะผู้นำในกระบวนการทางปัญญา และผู้ถ่ายทอดหลักการทางคุณธรรมจริยธรรม ซึ่งแนวคิดในแต่ละยุคสมัยหรือระบบความเชื่อมีความหลากหลายที่น่าสนใจ จึงเรียบเรียงไว้โดยสังเขปตามกระบวนทรรศ์ปรัชญา ดังนี้

ปรัชญาโบราณ
ปรัชญากรีกโบราณถือว่าครูเป็นผู้นำทางปัญญาและผู้ให้ความรู้ โดยมีแนวคิดปรัชญาสายปัญญานิยมที่สำคัญคือ โสกราตีส (Socrates) ถือว่าครูเป็นผู้ตั้งคำถามเพื่อกระตุ้นให้นักเรียนค้นหาความจริงในตนเอง วิธีการสอนแบบโสกราตีส (socratic method) มุ่งเน้นการสนทนาและการใช้เหตุผล ครูไม่ได้เป็นผู้บอกคำตอบ แต่เป็นผู้ช่วยให้นักเรียนค้นพบความจริงด้วยตัวเอง เพลโต (Plato) เน้นว่า ครูเป็นผู้ชี้นำให้เข้าถึงโลกแห่งอุดมคติ (world of forms) โดยผ่านการศึกษาและปรัชญา ครูต้องช่วยนักเรียนพัฒนาจิตวิญญาณและเข้าถึงความรู้ที่เป็นนิรันดร์ และอริสโตเติล (Aristotle) มองว่าครูเป็นผู้ที่ถ่ายทอดความรู้เชิงประจักษ์ (empirical knowledge) และช่วยนักเรียนพัฒนาความสามารถในเชิงปฏิบัติ ครูมีหน้าที่ให้ความรู้เกี่ยวกับธรรมชาติและวิธีการใช้เหตุผลในชีวิตประจำวัน

ปรัชญาขงจื๊อ (Confucianism) ยกย่องครูในฐานะผู้ให้ความรู้ ศีลธรรม และคุณธรรม ครูเป็นผู้นำทางสังคมที่ช่วยปลูกฝังความกตัญญู (filial piety) และคุณธรรม (virtues) แก่ศิษย์
ความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ถือเป็นความสัมพันธ์เชิงศีลธรรม ครูต้องเป็นแบบอย่างที่ดี ทั้งในด้านความประพฤติและความรู้ ศิษย์ต้องเคารพและเชื่อฟังครูในฐานะผู้มีความรู้สูงกว่า และการเรียนรู้ (Learning) เป็นกระบวนการต่อเนื่อง ครูจึงมีบทบาทสำคัญในการชี้นำตลอดชีวิต ครูต้องสร้างความสมดุลระหว่างการถ่ายทอดความรู้และการสอนให้ศิษย์พัฒนาตนเอง

ลัทธิเต๋า (Taoism) ครูไม่ได้มีบทบาทเป็นผู้สั่งสอนในลักษณะบังคับ แต่เป็นผู้ชี้แนะให้ศิษย์เข้าใจเต๋า (Tao) หรือวิถีแห่งธรรมชาติผ่านการปฏิบัติและประสบการณ์ตรง ครูไม่เน้นการถ่ายทอดความรู้ตามตำรา แต่สนับสนุนให้ศิษย์ค้นพบความจริงด้วยตนเอง โดยการเข้าใจธรรมชาติและวิถีแห่งจักรวาล ครูควรปล่อยให้ศิษย์พัฒนาตามธรรมชาติ โดยไม่ควบคุมหรือจำกัด การเรียนรู้ไม่ได้มุ่งเน้นที่ความรู้ในเชิงเหตุผล แต่เป็นการเข้าถึงความสมดุลและความสงบในจิตใจ

ปรัชญายุคกลาง
ปรัชญายุคกลางวางรากฐานตามแนวคิดศาสนา จึงเรียบเรียงเปรียบเทียบดังนี้

คริสตศาสนาเป็นศูนย์กลางความคิดตะวันตก ความเป็นครูถูกมองในแง่ของศีลธรรมและศาสนา เซนต์ออกัสติน (Saint Augustine) เชื่อว่าความรู้ที่แท้จริงมาจากพระเจ้า ครูจึงเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณที่ช่วยนักเรียนเข้าถึงความจริงที่มาจากพระเจ้า การเรียนรู้ไม่ได้จำกัดอยู่ที่โลกนี้ แต่เป็นการเตรียมตัวสำหรับชีวิตนิรันดร์ โทมัส อไควนัส (Thomas Aquinas) รวมแนวคิดของอริสโตเติลเข้ากับหลักปรัชญาคริสต์ มองว่าครูมีบทบาทช่วยให้นักเรียนเข้าใจธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ และเชื่อมโยงความรู้ในโลกนี้เข้ากับความจริงทางศาสนา

ปรัชญาอิสลาม (Islamic Philosophy) ครูถือว่าเป็นผู้สอนที่มีหน้าที่นำศิษย์ไปสู่ความรู้ (Ilm) และศีลธรรมตามแนวทางของพระเจ้า (Allah) การสอนเน้นความเชื่อมโยงระหว่างความรู้ทางวิทยาศาสตร์และศาสนา ครูต้องสอนให้นักเรียนพัฒนาตนเองทั้งในเชิงปัญญาและจิตวิญญาณ ครูต้องเป็นผู้ที่มีความรู้กว้างขวางและมีคุณธรรมสูง และการสอนมุ่งเน้นการเข้าใจความจริงสูงสุดและการดำรงชีวิตอย่างมีจริยธรรม

ปรัชญาฮินดู (Hinduism) ครูหรือคุรุ (Guru) มีบทบาทสำคัญในการนำศิษย์ไปสู่ความรู้ (Jnana) และการบรรลุเป้าหมายทางจิตวิญญาณ เช่น โมกษะ (Moksha) หรือการหลุดพ้น
คุรุเป็นผู้ชี้ทางแห่งพระเจ้า และเป็นสื่อกลางระหว่างศิษย์กับพลังอันสูงสุด ความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ (guru-shishya tradition) เป็นความสัมพันธ์ศักดิ์สิทธิ์ ศิษย์ต้องเคารพและไว้วางใจครูอย่างลึกซึ้ง ทั้งนี้การถ่ายทอดความรู้ไม่ใช่แค่ในเชิงวิชาการ แต่รวมถึงการพัฒนาจิตวิญญาณ

พุทธปรัชญา (Buddhism) ครูมีบทบาทเป็นกัลยาณมิตร/สหธรรมิก (spiritual/dharma friends) หรือผู้ชี้ทางแห่งปัญญาและการหลุดพ้นจากทุกข์ พระพุทธเจ้าในฐานะครูสูงสุดของพุทธศาสนา ทรงสอนด้วยความกรุณาและปัญญา โดยเน้นการช่วยเหลือให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมะ (Dharma) และดำเนินตามทางสายกลาง การเรียนรู้จึงเป็นกระบวนการที่ผู้เรียนต้องพึ่งพาตนเองและปฏิบัติธรรม ครูมีหน้าที่ชี้แนวทาง แต่ไม่สามารถปลดปล่อยศิษย์ได้โดยตรง
ครูต้องเป็นผู้มีศีล สมาธิ และปัญญา เป็นแบบอย่างที่ศิษย์สามารถนำไปปฏิบัติตาม

ปรัชญานวยุค
ปรัชญานวยุคเริ่มจากสมัยใหม่ที่มีความก้าวหน้าทางวิทยาการความรู้ แนวคิดเกี่ยวกับครูเปลี่ยนแปลงไปตามการเน้นที่เหตุผลและรูปแบบการศึกษาของมนุษย์

จอห์น ล็อค (John Locke) มองว่ามนุษย์เกิดมาพร้อมกับจิตใจที่เป็นดังกระดาษที่ว่างเปล่า (Tabula Rasa) และครูมีหน้าที่เติมเต็มความรู้ผ่านประสบการณ์และการศึกษา ครูต้องสอนให้นักเรียนคิดอย่างมีเหตุผลและมีอิสระ ฌอง-ฌาคส์ รุสโซ (Jean-Jacques Rousseau) เชื่อว่าครูควรปล่อยให้นักเรียนเรียนรู้จากธรรมชาติและประสบการณ์โดยตรง แทนที่จะบังคับให้เรียนตามหลักสูตร ครูจึงมีบทบาทเป็นผู้ชี้นำและส่งเสริมพัฒนาการตามธรรมชาติของเด็ก อิมมานูเอล คานท์ (Immanuel Kant) มองว่าครูเป็นผู้ฝึกฝนให้นักเรียนพัฒนาความสามารถด้านจริยธรรมและความรับผิดชอบส่วนตัว การศึกษาต้องส่งเสริมให้มนุษย์มีเสรีภาพในการตัดสินใจและพัฒนาคุณธรรม จอห์น ดิวอี้ (John Dewey) เน้นว่าการศึกษาเป็นกระบวนการที่นักเรียนเรียนรู้ผ่านการทำกิจกรรม ครูมีบทบาทเป็นผู้สนับสนุนการเรียนรู้และสร้างประสบการณ์ที่มีความหมายสำหรับนักเรียน การสอนต้องตอบสนองต่อความสนใจและความต้องการของผู้เรียน

ปรัชญาหลังนวยุค
ปรัชญาหลังนวยุค (Postmodernism) เน้นความท้าทายต่อแนวคิดต่างๆ ในยุคหลังสมัยใหม่ แนวคิดเรื่องครูก็ถูกท้าทายและปรับเปลี่ยนในหลายมิติ เช่น มิเชล ฟูโกต์ (Michel Foucault) วิจารณ์บทบาทของครูว่าอาจเป็นส่วนหนึ่งของระบบอำนาจที่ควบคุมความคิดของผู้เรียน ครูไม่ควรเป็นผู้ที่ครอบงำนักเรียน แต่ควรเป็นผู้เปิดพื้นที่ให้เกิดการแลกเปลี่ยนและสร้างความรู้ร่วมกัน เปาโล เฟรรี (Paulo Freire) เน้นแนวทางการศึกษาเพื่อการปลดปล่อย (Liberation Education) โดยมองว่าครูไม่ควรเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้แบบธนาคาร (banking model) ที่นักเรียนเป็นเสมือนธนาคารคอยทำหน้าที่รับฝากความรู้จากครูเท่านั้น แต่ควรเป็นครูที่กระตุ้นให้นักเรียนมีส่วนร่วมในกระบวนการเรียนรู้ ครูและนักเรียนควรเรียนรู้จากกันและกันอย่างเท่าเทียม

แนวคิดความเป็นครูที่สอดคล้องและไปในแนวทางเดียวกันคือ ครูนั้นเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ และยังเป็นผู้นำทางปัญญา ศีลธรรม และสร้างแรงบันดาลใจให้นักเรียนค้นหาความจริง พัฒนาตนเอง และสร้างคุณค่าในชีวิต พัฒนาคุณธรรม และบรรลุเป้าหมายสูงสุดของตนเองตามความเป็นจริงด้วย