ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

คำว่า “จิต” เป็นหนึ่งในมโนทัศน์ที่ลึกซึ้งและยากต่อการนิยามที่สุดในประวัติศาสตร์ความคิดมนุษย์ ตลอดหลายพันปีที่ผ่านมา มนุษย์พยายามทำความเข้าใจจิตทั้งในฐานะ “วิญญาณ” (soul) “จิตใจ” (mind) และ “จิตวิญญาณ” (spirit) ผ่านภาษาของศาสนา อภิปรัชญา และวิทยาศาสตร์ แนวคิดเชิงอุปมา เช่น จิตคือแม่น้ำ กระจกเงา คลื่นแห่งการรับรู้ หรือความว่าง มิได้เป็นเพียงถ้อยคำเชิงกวีในคำสอน หากสะท้อนความพยายามทำความเข้าใจโครงสร้างพื้นฐานของประสบการณ์มนุษย์ผ่านภาษาและความพยายามอธิบายสิ่งที่เกินกว่าคำจำกัดความ

“จิต” เป็นศูนย์กลางของคำถามพื้นฐานที่สุดของมนุษย์อันได้แก่ เราคือใคร? ความรู้เกิดขึ้นได้อย่างไร? และเรามีความสัมพันธ์อย่างไรกับโลก? กรอบแนวคิดของปรัชญาที่เกี่ยวข้องย่อมได้แก่ philosophy of soul, philosophy of mind และ philosophy of spirit ซึ่งเราอาจพิจารณาแนวคิดต่าง ๆ ได้ในประวัติศาสตร์ปรัชญา ดังนี้

จิตในฐานะวิญญาณ (Soul)

ในปรัชญากรีกโบราณ เพลโตมองจิต (psyche) ว่าเป็นสารัตถะที่เป็นอมตะ (immortal soul) ที่ดำรงอยู่ก่อนและหลังร่างกาย (Plato, trans. 1997) และสารอมตะนี้เข้าถึงความจริงผ่านเหตุผล จิตมิใช่สมอง จิตคือส่วนที่สูงกว่าร่างกาย เป็นหลักการแห่งชีวิตและความรู้ และความจริงสูงสุดอยู่ในโลกของแบบ (Forms) จิตในทัศนะนี้มิใช่สิ่งครอบครองได้ เพราะมันมิใช่วัตถุ หากเป็นหลักการแห่งการรู้ การยึดติดว่า “ฉันเป็นเจ้าของจิต” จึงเป็นความเข้าใจผิดเชิงอภิปรัชญา อริสโตเติลเสนอว่า “จิตคือรูปแบบ (form) ของร่างกายที่มีชีวิต” (Aristotle, trans. 2016) มิใช่สิ่งแยกขาด แต่เป็นพลังหรือศักยภาพของการดำรงอยู่ จิตเป็นพลวัต (dynamic actuality) เป็นกระบวนการมากกว่าสารัตถะคงที่

จิตในฐานะสาร (substance)

เรอเน เดการ์ต เสนอแนวคิดทวินิยม (Dualism) ว่า “ฉันคิด ฉันจึงมีอยู่” (Descartes, 1641/1996) จิต (res cogitans) เป็นสารที่แตกต่างจากสสาร (res extensa) นั่นคือ จิต (mind) ไม่เท่ากับร่างกาย (body) นี่คือจุดกำเนิดของ philosophy of mind แบบสมัยใหม่ ซึ่งมองจิตเป็นสิ่งภายใน เป็นผลผลิตของสมอง แต่ไม่เป็นสิ่งจำกัดอยู่ในกลไกชีวภาพ เดวิด ฮูม แย้งว่า “ตัวตน (self) เป็นเพียงกลุ่มของความรับรู้ที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา” (Hume, 1739/2000) ตัวตน (ego) จึงเป็นภาพลวง (illusion) ทางจิตวิทยา ในศตวรรษที่ 20–21 philosophy of mind พัฒนาไปสู่ functionalism และ embodied cognition (Varela et al., 1991) ซึ่งมองว่าจิตเกิดจากกระบวนการสัมพันธ์ระหว่างสมอง ร่างกาย และโลก และเกิดความรู้มิได้จำกัดอยู่ในกะโหลกศีรษะ (extended mind ของ Clark & Chalmers, 1998)

จิตในฐานะจิตวิญญาณ (Spirit)

เฮเกลเสนอแนวคิด Geist (Spirit) ว่าเป็นกระบวนการที่จิต (absolute) ค่อย ๆ ตระหนักรู้ตนเองผ่านประวัติศาสตร์ (Hegel, 1807/1977) จิตตระหนักรู้ตนผ่านมนุษย์ และมิใช่สิ่งเฉพาะส่วนตัวเท่านั้น แต่เป็นปรากฎการณ์สากล เป็นการเคลื่อนไหวของความรู้ในระดับสังคมอีกด้วย ไฮเดกเกอร์มองว่ามนุษย์ยุคสมัยใหม่ “หลงลืมความเป็น (ฺBeing)” (Heidegger, 1927/1962) เทคโนโลยีทำให้มนุษย์หลงในเงาของตนเอง บ้านที่แท้จริงจึงไม่ใช่โครงสร้างภายนอก แต่คือการกลับสู่ความตระหนักรู้

ปรากฏการณ์วิทยา (phenomenology) ของฮุสเซิร์ลเสนอให้ “กลับไปสู่สิ่งที่ปรากฏ” (Husserl, 1913/1983) การอยู่กับ “Here and Now” คือการระงับการตัดสิน (epoché) และเห็นประสบการณ์โดยตรง การหลุดพ้นเมื่อ “เลิกถาม” มิใช่การปฏิเสธเหตุผล แต่เป็นการก้าวข้ามกรอบวิภาษวิธีของภาษา และการ “ถอดป้ายชื่อ” คือการลดการยึดติดกับ narrative self (Dennett, 1991) เปิดพื้นที่ให้ witnessing self หรือ pure awareness

มิติ	กรีก	จิตนิยมสายเยอรมัน	จิตสสาร
Ontology	substance	process-geist	embodied system
Self	immortal soul	historical self	cognitive agent
Libertion	knowledge of Forms	self-realization	Integration

ในประวัติศาสตร์ปรัชญา จิตเริ่มจากสารไปสู่กระบวนการ โดยเริ่มจากการถูกมองว่าเป็นสารัตถะอมตะ (Plato) รูปแบบของชีวิต (Aristotle) สารแห่งการคิด (Descartes) กระแสประสบการณ์ (Hume) กระบวนการของ Spirit (Hegel) ระบบสัมพันธ์ระหว่างสมอง-กาย-โลก (cognitive science) แม้กรอบคิดแตกต่างกัน แต่ทั้งหมดชี้ไปยังข้อสรุปร่วมว่า “จิต” มิใช่ “วัตถุ” ที่เราครอบครอง ไม่ใช่เพียงกระบวนการชีวภาพ แต่เป็นสนามความสัมพันธ์เชิงปรากฏการณ์ (Dynamic -Non-Substantial- Consciousness Theory)

เอกสารอ้างอิง

1. Aristotle. (2016). De anima (C. Shields, Trans.). Oxford University Press.
2. Clark, A., & Chalmers, D. (1998). The extended mind. Analysis, 58(1), 7–19.
3. Dennett, D. (1991). Consciousness explained. Little, Brown.
4. Descartes, R. (1996). Meditations on first philosophy (J. Cottingham, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1641)
5. Hadot, P. (1995). Philosophy as a way of life. Blackwell.
6. Hegel, G. W. F. (1977). Phenomenology of spirit (A. V. Miller, Trans.). Oxford University Press. (Original work published 1807)
7. Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Harper & Row. (Original work published 1927)
8. Hume, D. (2000). A treatise of human nature. Oxford University Press. (Original work published 1739)
9. Husserl, E. (1983). Ideas pertaining to a pure phenomenology. Martinus Nijhoff. (Original work published 1913)
10. Plato. (1997). Complete works (J. M. Cooper, Ed.). Hackett.
11. Varela, F., Thompson, E., & Rosch, E. (1991). The embodied mind. MIT Press.