อ. ดร.ณศิรัตน์ อธิธารินภิรมย์
หลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาปรัชญาและจริยศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย
มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนสุนันทา
บทนำ
โลกปัจจุบันเป็นโลกที่เต็มไปด้วยความเคลื่อนไหว ความเร่งรีบ และความเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง ด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยีทำให้มนุษย์สามารถติดต่อสื่อสาร ทำงาน และเข้าถึงความรู้ได้อย่างรวดเร็ว แต่ในเวลาเดียวกัน ความรวดเร็วในมิติต่าง ๆ เหล่านี้ก็สร้างแรงกดดันให้มนุษย์ต้องตอบสนองต่อสิ่งต่าง ๆ อยู่ตลอดเวลา เราถูกคาดหวังให้ทำงานได้มากขึ้น เรียนรู้ได้เร็วขึ้น ปรับตัวได้ทันกับเหตุการณ์หรือสถานการณ์ต่าง ๆ ได้ถูกต้องมากขึ้น และแข่งขันในความก้าวหน้าได้ดีขึ้น จนชีวิตของเรากลายเป็นเกมแห่งการไล่ตามสิ่งที่ยังมาไม่ถึง โดยไม่มีเวลาพิจารณาว่าสิ่งที่กำลังไล่ตามนั้นมีความหมายต่อชีวิตจริงหรือไม่ ความเร่งรีบมิได้เป็นเพียงปัญหาด้านการบริหารเวลา แต่เป็นปัญหาที่เกี่ยวข้องกับวิธีที่มนุษย์สัมพันธ์กับโลกและตนเอง เมื่อมนุษย์พยายามควบคุมทุกสิ่งให้เป็นไปตามความต้องการ ก็ย่อมเกิดความเหนื่อยล้า ความวิตกกังวล และความขัดแย้งระหว่างตนกับผู้อื่นได้โดยง่าย ยิ่งเมื่อพยายามยึดถือความสำเร็จหรือการขยับปรับเปลี่ยนสถานภาพให้สูงขึ้น (การขยับฐานะทางสังคม) ก็ยิ่งทำให้แต่ละคน แต่ละฝ่ายเกิดการสูญเสียในเกม เมื่อสูญเสียก็ย่อมมีความทุกข์ในชีวิตอยู่เสมอ ๆ และในการดำรงตน เมื่อเผชิญกับความแตกต่างทางความคิดก็มักจะมองผู้อื่นเป็นคู่ขัดแย้งมากกว่าจะเป็นเพื่อนมนุษย์ที่มีเงื่อนไขชีวิตแตกต่างกัน
ปรากฎการณ์แห่งชีวิตเช่นนี้ เป็นสิ่งที่ปรัชญาตะวันออกสนใจ โดยเฉพาะแนวคิดเต๋าเรื่องอู๋เว่ย (Wu Wei) สามารถนำมาเป็นฐานคิดในการดำเนินชีวิตได้อย่างมีคุณค่า เพราะมิได้มุ่งให้มนุษย์เอาชนะโลกหรือควบคุมทุกสิ่ง แต่ชวนให้มนุษย์เรียนรู้ที่จะสัมพันธ์กับโลกอย่างสอดคล้อง รู้จักประมาณตน และไม่สร้างความทุกข์เพิ่มขึ้นจากการยึดติดของตนเอง อย่างไรก็ตาม การนำปรัชญาเหล่านี้มาใช้ในประเทศไทยท่ามกลางบริบทโลกสมัยใหม่ก็ไม่ควรเป็นการย้อนกลับไปปฏิเสธความก้าวหน้า หรือยึดถือคำสอนดั้งเดิมโดยไม่พิจารณาบริบทอย่างรอบด้าน จึงควรมีการประยุกต์พุทธปรัชญา และการตีความผ่านปรัชญาหลังนวยุคสายกลาง เพื่อให้ได้พื้นที่และการคิดใคร่ครวญที่จะทำให้เราทบทวนความเชื่อเดิม ยอมรับความหลากหลาย และประสานความคิดที่แตกต่างโดยไม่จำเป็นต้องทำให้ทุกสิ่งเหมือนกัน
ปรัชญาเต๋าและแนวคิดการดำรงชีวิตอย่างสอดคล้องกับธรรมชาติ
ปรัชญาเต๋า โดยเฉพาะแนวคิดที่ปรากฏในคัมภีร์เต้าเต๋อจิงของเล่าจื่อเสนอให้มนุษย์เรียนรู้ธรรมชาติของเต๋าในฐานะหลักแห่งความเป็นไปและกระบวนการของสรรพสิ่ง แนวคิดนี้เชื่อว่า เต๋าไม่ใช่สิ่งที่มนุษย์สามารถครอบครองหรือควบคุมได้โดยสมบูรณ์ แต่เป็นหลักแห่งความเป็นไปที่แสดงออกผ่านการเกิดขึ้น การเปลี่ยนแปลง และความสัมพันธ์ของสรรพสิ่ง มนุษย์จึงมิได้ดำรงอยู่แยกขาดจากธรรมชาติ หากเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการเดียวกัน แนวคิดเต๋านี้มีนัยสำคัญต่อชีวิตในยุุคสมัยใหม่ที่มนุษย์จำนวนมากดำเนินชีวิตราวกับว่าตนเองสามารถควบคุมทุกอย่างได้ ไม่ว่าจะเป็นเวลา ความสำเร็จ ความสัมพันธ์ หรืออนาคต แต่ในความเป็นจริงคือชีวิตมีเงื่อนไขจำนวนมากที่อยู่นอกเหนืออำนาจของเรา การเข้าใจเต๋าจึงมิใช่การยอมแพ้ต่อชีวิต แต่เป็นการตระหนักถึงขอบเขตของการควบคุม และเรียนรู้ที่จะดำเนินชีวิตให้สอดคล้องกับความเป็นจริงมากกว่าที่จะฝืนความเป็นจริงให้เป็นไปตามความต้องการของตนเอง
การใคร่ครวญตามแนวคิดเต๋าจะชวนให้เราถามตนเองว่า สิ่งที่เรากำลังพยายามทำอยู่นั้นสอดคล้องกับธรรมชาติของสถานการณ์นั้นหรือไม่ เรากำลังแก้ปัญหาหรือกำลังสร้างปัญหาเพิ่มจากความต้องการควบคุมของเราเอง และสิ่งที่เราพยายามครอบครองนั้น แท้จริงแล้วจำเป็นต่อชีวิตของเราเพียงใด การใคร่ครวญนี้ เต๋าเสนอแนวคิดอู๋เว่ย (Wu Wei) ซึ่งเน้นการกระทำโดยไม่ฝืนธรรมชาติ แม้ว่าอู๋เว่ยแปลตามศัพท์ได้ว่าการไม่กระทำ แต่ไม่ควรเข้าใจตามตัวอักษร เพราะจะทำให้เกิดความเข้าใจผิดว่าเป็นการอยู่นิ่ง ไม่ทำงาน หรือหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบ เพราะอู๋เว่ยในแนวคิดเต๋าคือ การกระทำโดยไม่ฝืนธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ ไม่ใช้ความพยายามเกินความจำเป็น และไม่เข้าไปแทรกแซงกระบวนการที่ควรดำเนินไปตามเงื่อนไขของมัน นั่นคือ การที่เรารู้ว่าเมื่อใดควรทำ เมื่อใดควรรอ และควรทำอย่างไรโดยไม่สร้างแรงต้านเกินความจำเป็น ใช้พลังอย่างเหมาะสม ไม่ใช่ใช้พลังอย่างเต็มที่ในทุกสถานการณ์
| สถานการณ์ | การทำเกินจำเป็น | การทำโดยไม่ฝืนธรรมชาติ |
| ความสัมพันธ์ | การบังคับให้ผู้อื่นคิดเหมือนตน | เปิดพื้นที่ให้ความแตกต่าง |
| การทำงาน | พยายามทำทุกอย่างพร้อมกัน | จัดลำดับความสำคัญและทำสิ่งจำเป็นก่อน |
| ความเปลี่ยนแปลง | ยึดติดกับวิธีที่เชื่อว่าถูกต้อง | เรียนรู้เงื่อนไข และปรับวิธีตามบริบท |
| ความขัดแย้ง | ตอบโต้เพื่อเอาชนะ | หยุดและฟัง ทำความเข้าใจ และเลือกจังหวะตอบสนอง |
| ความสำเร็จ | เร่งรัดทุกอย่างเพื่อให้ได้ผลโดยเร็ว | ลงมือทำอย่างสม่ำเสมอ ยอมรับจังหวะของการเติบโต |
พุทธปรัชญากับชีวิตที่มีเมตตา
บริบทของประเทศไทยดำรงอยู่ด้วยพุทธปรัชญา แนวคิดสำคัญในการดำเนินชีวิตของคนไทยตามหลักพุทธธรรมนั้นเน้นการดำเนินชีวิตด้วยความเข้าใจ ไม่ตอบสนองตามแรงผลักของอารมณ์และกิเลส มีชีวิตที่เรียบง่าย ปล่อยวาง และมีความปรารถนาให้ตนเองและผู้อื่นมีความสุข การใคร่ครวญเกี่ยวกับมนุษย์ในทางพุทธ มองว่า มนุษย์มักทุกข์เพราะต้องการให้สิ่งที่ตนรักคงอยู่ตลอดไป ต้องการให้สิ่งที่ตนประสบความสำเร็จไม่เปลี่ยนแปลง และต้องการให้ผู้อื่นเป็นไปตามความคาดหวังของตน แต่ธรรมชาติของชีวิตคือความเปลี่ยนแปลง แต่เรารู้ว่า ทุกอย่างเป็นไปตามเหตุ-ปัจจัย ไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมของเราตลอดไป เราจึงควรเรียนรู้ที่จะปล่อยวาง ซึ่งมิใช่การไม่เห็นคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่ แต่เป็นการไม่ผูกติด ยึดมั่น หรือหวังครอบครอง ซึ่งในโลกบริโภคนิยม เราถูกกระตุ้นให้ต้องการสิ่งใหม่อยู่เสมอ ทั้งสิ่งของ สถานะ ความนิยม ยิ่งแข่งขันยิ่งต้องการมากขึ้น และแม้จะมีมาก็มักจะยิ่งรู้สึกว่าตนเองขาดแคลน ในส่วนนี้ เราจึงควรที่จะเข้าใจเรื่องความเรียบง่าย การมีชีวิตที่ลดความซับซ้อนที่ไม่จำเป็นลงบ้าง เพื่อให้มีพื้นที่สำหรับความสัมพันธ์ การเรียนรู้ และความสงบภายใน
การพัฒนาภายในย่อมจะทำให้จิตมีเมตตา มีความปรารถนาดีต่อสรรพชีวิต ปรารถนาให้ผู้อื่นมีความสุข โดยไม่จำเป็นต้องมีเงื่อนไขว่าผู้นั้นต้องเป็นคนที่เราชอบ มีความคิดเหมือนเรา หรือให้ประโยชน์แก่เรา ซึ่งภายในเช่นนี้จะทำให้เราปรับเปลี่ยนวิธีที่เราจะสัมพันธ์กับโลก เมื่อเราเผชิญความขัดแย้ง เรามักมองอีกฝ่ายผ่านสิ่งที่เขาพูดหรือทำในช่วงเวลาหนึ่ง แล้วตัดสินว่าเขาเป็นคนไม่ดี เป็นฝ่ายตรงข้าม หรือเป็นอุปสรรคต่อความต้องการของเรา แต่เมตตาในใจจะชวนให้เรามองลึกไปกว่านั้นว่า บุคคลแต่ละคนต่างมีความทุกข์ ความกลัว ความคาดหวัง และเงื่อนไขชีวิตที่แตกต่างกัน การเข้าใจภายในเช่นนี้จะช่วยให้เรามีความสามารถที่จะไม่ตอบโต้ความไม่เข้าใจนั้นด้วยความเกลียดชัง และรู้จักที่จะไม่ยึดมั่นว่าตนเองต้องเป็นฝ่ายถูกเสมอ หรือไม่ยึดติดว่าตนจะต้องเอาชนะอีกฝ่ายเพื่อรักษาศักดิ์ศรีของตน ภายในเช่นนี้ย่อมทำให้เรามีชีวิตที่มีความมั่นคงและอยู่ร่วมกับผู้อื่นท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ได้อย่างพอเหมาะพอสม มีชีวิตที่พอดี มีความสงบสุข
ปรัชญาหลังนวยุคสายกลางกับการตีความเพื่อการไม่ยึดติด
กรอบคิดปรัชญาหลังนวยุคสายกลางมีศักยภาพที่จะช่วยให้เราตีความคำสอนต่าง ๆ อย่างเหมาะสม สร้างคำอธิบายใหม่ให้เข้ากับบริบทปัจจุบัน โดยเฉพาะหลักการไม่ยึดมั่นถือมั่น การย้อนอ่านใหม่ และการแสวงจุดร่วมโดยสงวนจุดต่าง เมื่อเราตีความบนฐานการไม่ยึดมั่นถือมั่น เราจะไม่ติดอยู่ในแนวคิดปรัชญาหนึ่งปรัชญาใด ไม่ทำให้ปรัชญากลายเป็นกรงขังทางความคิดที่ปิดกั้นการพิจารณาแนวคิดอื่น เราก็จะตีความใหม่ได้โดยยังอยู่ในกรอบของคุณค่าที่ดีงาม การย้อนอ่านใหม่จะทำให้เราทำความเข้าใจคำสอนเก่าในบริบทใหม่ โดยไม่จำเป็นต้องปฏิเสธความรู้เดิม และไม่จำเป็นต้องยอมรับคำอธิบายเดิมทั้งหมดโดยไม่ตั้งคำถาม และทำให้เรามีพื้นที่ใคร่ครวญคำสอนต่าง ๆ ได้มากขึ้น หลักแสวงจุดร่วมสงวนจุดต่างช่วยเปิดพื้นที่ของการอยู่ร่วมกับความหลากหลายโดยไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน ไม่จำเป็นต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียว เราสามารถเรียนรู้หรือบูรณาการแนวคิดต่าง ๆ เข้าด้วยกัน โดยยังคงความแตกต่างไว้ได้ด้วย ซึ่งก็เป็นแนวทางในการอยู่ร่วมกับผู้อื่นในโลกสมัยใหม่ ที่ไม่จำเป็นต้องทำให้ทุกคนมีความเชื่อ ความคิด หรือวิถีชีวิตเหมือนกัน แต่ชี้ให้แสวงหาคุณค่าร่วมที่ทำให้สามารถอยู่ร่วมกันได้ เช่น ความเคารพ ความปรารถนาดี ความยุติธรรม และความรับผิดชอบ ยิ่งในสังคมที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม ความเชื่อ และอัตลักษณ์ การพยายามทำให้ทุกคนเหมือนกันอาจกลายเป็นต้นเหตุของความขัดแย้ง ขณะที่การยอมรับทุกอย่างโดยไม่ใช้วิจารณญาณก็อาจทำให้เกิดปัญหาด้านคุณธรรมและความรับผิดชอบ ดังนั้น การแสวงจุดร่วมโดยสงวนจุดต่างจึงเป็นการอยู่ร่วมกันอย่างมีปัญญา
ความสมดุลภายในและความสัมพันธ์กับผู้อื่น
เมื่อพิจารณาใคร่ครวญแนวคิดเต๋า พุทธธรรม และปรัชญาหลังนวยุคสายกลางร่วมกัน เราสามารถสังเคราะห์เป็นกรอบการดำเนินชีวิตที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบได้ใน 4 มิติ ได้แก่
- Balance Within การที่เรามีสมดุลภายใน ไม่ถูกความยึดติดครอบงำ รู้เท่าทันอารมณ์ ยอมรับความเปลี่ยนแปลง และไม่ผูกคุณค่าของตนไว้กับผลลัพธ์เพียงอย่างเดียว
- Balance with Others สมดุลกับผู้อื่น อยู่ร่วมกันด้วยเมตตา เคารพความแตกต่าง ไม่ตอบโต้ด้วยความเกลียดชัง และรักษาขอบเขตต่อกันอย่างเป็นธรรม
- Balance with Nature สมดุลกับธรรมชาติ มีการดำเนินชีวิตอย่างพอเหมาะพอสม เรียนรู้จังหวะของชีวิต ยอมรับขอบเขต และไม่ฝืนสิ่งที่ไม่อาจควบคุมได้
- Balance with Change สมดุลกับความเปลี่ยนแปลง ดำรงอยู่บนการปรับตัวโดยไม่สูญเสียหลักการ เปิดรับความรู้ใหม่ เปลี่ยนวิธีการเมื่อจำเป็น และรักษาคุณค่าที่สำคัญต่อชีวิต
ความสมดุลนี้ไม่ใช่การหยุดนิ่ง แต่เป็นการปรับสมดุลในชีวิตอย่างต่อเนื่อง (dynamic balanced living) เพราะธรรมชาติภายนอก จิตใจ ความสัมพันธ์ และสังคมต่างก็เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ความสมดุลจึงไม่ใช่การทำให้ทุกมิติคงตัว หรือเท่ากัน แต่เป็นการรู้ว่าในแต่ละสถานการณ์ควรให้ความสำคัญกับสิ่งใด และควรปรับเปลี่ยนอย่างไรโดยไม่สูญเสียแก่นสำคัญของชีวิต
ทั้งนี้ การบูรณาการเต๋า พุทธธรรม และปรัชญาหลังนวยุคสายกลาง ไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการพัฒนาตนเอง เพราะมนุษย์มิได้ดำรงอยู่โดยลำพัง แต่เป็นส่วนหนึ่งของครอบครัว องค์กร ชุมชน และสังคม หากเรามีความสงบภายในแต่ยังไม่อาจมีความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้อื่น นั่นก็คือยังไม่เพียงพอสำหรับการสร้างชีวิตที่ดี ดังนั้น เราจึงควรพิจารณาการพัฒนาจากระดับบุคคลไปสู่ระดับสังคมเพื่อชีวิตแห่งการเกื้อกูล (ethics of care) ได้แก่
- การปรับใช้แนวคิดในระดับบุคคล เราเข้าใจตนเอง รู้เท่าทันความต้องการ ลดความยึดติด และดำเนินชีวิตอย่างพอเพียง
- การปรับใช้แนวคิดในระดับความสัมพันธ์ เราใช้เมตตาและการรับฟัง ลดการตัดสินผู้อื่นจากความแตกต่าง และแก้ไขความขัดแย้งด้วยความเข้าใจและความเป็นธรรม
- การปรับใช้แนวคิดในระดับองค์กรและสังคม เราควรร่วมด้วยช่วยกันออกแบบระบบการทำงานที่ไม่เร่งรัดจนมนุษย์สูญเสียความเป็นมนุษย์ สร้างวัฒนธรรมที่เห็นคุณค่าของความร่วมมือ ความไว้วางใจ และความรับผิดชอบต่อส่วนรวม เช่น องค์กรไม่ควรวัดความสำเร็จจากปริมาณงานเพียงอย่างเดียว แต่ควรคำนึงถึงสุขภาวะของบุคลากร ความปลอดภัย คุณภาพความสัมพันธ์ และประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับผู้รับบริการด้วย
ข้อเสนอเชิงสังเคราะห์
จากการบูรณาการแนวคิดทั้ง 3 สามารถสังเคราะห์เป็นกรอบการดำเนินชีวิต เต๋าชวนให้เรากลับไปเรียนรู้จากธรรมชาติ พุทธธรรมชวนให้เรามองลึกเข้าไปในจิตใจ และปรัชญาหลังนวยุคสายกลางเตือนให้เรารู้จักทบทวนความคิดของตนเอง เราจึงจะสามารถดำเนินชีวิตอย่างมีความสุข โดยอาจใช้กรอบคิดเรื่องความเรียบง่าย (SIMPLE) เพื่อเป็นหลักการและแนวทางปฏิบัติในชีวิตประจำวัน โดยอาจขยายได้ดังนี้
Surrender to nature ยอมรับต่อธรรมชาติและเงื่อนไขของชีวิต ไม่ฝืนสิ่งที่อยู่นอกเหนือการควบคุม และเรียนรู้ที่จะปรับตัวอย่างเหมาะสม
Inner balance รู้จักที่จะสร้างสมดุลภายใน รู้เท่าทันอารมณ์ ลดความยึดติด และไม่ปล่อยให้ความเปลี่ยนแปลงทำลายความมั่นคงทางใจ
Metta in right action ใช้เมตตาในการกระทำที่ถูกต้อง มีความปรารถนาดีในการรับฟัง เคารพความแตกต่าง และช่วยเหลือโดยไม่ละทิ้งความถูกต้อง
Practice simplicity รู้จักที่จะฝึกความเรียบง่ายในชีวิต ลดสิ่งที่ไม่จำเป็น เพื่อให้ตนมีเวลาว่างเพื่อการคิดใคร่ครวญ และมีพลังที่จะใช้กับสิ่งที่มีคุณค่าจริง
Learn to let go เรียนรู้ที่จะปล่อยวาง เปิดรับความรู้ใหม่ ทบทวนความเชื่อเดิม และพร้อมเปลี่ยนแปลงโดยไม่สูญเสียคุณค่าที่สำคัญ
Equanimity รู้จักการวางใจเป็นกลาง ดำรงความมั่นคงท่ามกลางความผันผวนโดยไม่เฉยเมยต่อโลก แต่ก็ไม่ปล่อยให้โลกภายนอกกำหนดสภาวะภายในทั้งหมด
สรุป
บทความนี้เสนอว่า มนุษย์เข้าใจว่าการมีชีวิตที่ดีคือการสามารถควบคุมสิ่งต่าง ๆ ได้มากขึ้น มีทรัพยากรมากขึ้น มีความสำเร็จมากขึ้น และมีอำนาจในการกำหนดอนาคตมากขึ้น แต่เมื่อคิดใคร่ครวญอย่างลึกซึ้ง เราจะพบว่าความต้องการควบคุมทุกสิ่งกลับทำให้ชีวิตเต็มไปด้วยความกังวล เพราะยิ่งเราต้องการให้โลกเป็นไปตามความปรารถนามากเท่าใด เราก็ยิ่งทุกข์เมื่อโลกไม่เป็นไปตามนั้นมากเท่านั้น เมื่อนำแนวคิดเต๋า พุทธปรัชญาและปรัชญาหลังนวยุคสายกลางมาคิดใคร่ครวญร่วมกัน เราจะพบว่าชีวิตที่สมดุลไม่ได้เกิดจากการทำให้ทุกสิ่งเป็นไปตามใจ แต่เกิดจากความสามารถที่จะเข้าใจว่าอะไรควรเปลี่ยน อะไรควรรักษา อะไรควรปล่อย และอะไรควรลงมือทำ เราจะรู้ว่าเราควรใช้ความพยายามอย่างมีปัญญา ใช้ความเข้มแข็งอย่างอ่อนโยน ความสมดุลในชีวิตมิใช่การทำให้โลกหยุดเปลี่ยนแปลง แต่เป็นความสามารถของมนุษย์ที่จะเปลี่ยนแปลงไปพร้อมกับโลก โดยไม่สูญเสียความสงบภายใน ความเข้าใจผู้อื่น และความสามารถในการดำเนินชีวิตอย่างมีความหมาย
เอกสารอ้างอิง
Lao Tzu. (1963). Tao Te Ching (D. C. Lau, Trans.). Penguin Books.
กีรติ บุญเจือ. (2545). ปรัชญาหลังนวยุค: แนวคิดเพื่อการศึกษาแผนใหม่. สำนักพิมพ์ดวงกมล.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2542). พุทธธรรม. กรุงเทพฯ, มูลนิธิการศึกษาเพื่อสังคม.
สิริกร อมฤตวาริน, เอนก สุวรรณบัณฑิต. (2565). สุนทรียสนทนา: เครื่องมือของกระบวนทรรศน์หลังนวยุคสายกลาง. วารสารวิจัยธรรมศึกษา. 5(1): 152-161. สืบค้น จากhttps://so07.tci-thaijo.org/index.php/dsr/article/view/1325
เอนก สุวรรณบัณฑิต. (2568). ปรัชญาและแนวคิดหลังนวยุค (e-book). กรุงเทพฯ, หจก.ปิสเปส.

Leave a Reply