Enlightenment Movement ขบวนการพุทธิปัญญา

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

คำสอนของลัค (John Lock 1672-1704) ทำให้เกิดขบวนการความคิดที่มีอิทธิพลมากในวรรณคดีทั่วยุโรปและทั่วโลก คือขบวนการพุทธิปัญญา(Enlightenment Movement) นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติที่กระแสความคิดหนึ่งเกิดขึ้นและขยายไปทั่วโลกภายในเวลาเพียง 10 ปี ผู้ที่โด่งดังที่สุดในขบวนการได้แก่ วอลแตร์ (Voltaire 1692-1778) ชาวฝรั่งเศสขบวนการนี้พยายามใช้วรรณคดีในรูปแบบต่างๆเผยแพร่หลักการว่า “เราเชื่อได้เฉพาะประสบการณ์และความจริงที่พิสูจน์ได้จากประสบการณ์เท่านั้น” ความรู้ทุกอย่างนอกเหนือไปจากนี้เป็นความงมงายซึ่งจะต้องขจัดออกไปจากความคิดของมนุษย์ให้สิ้นซาก เพราะขัดขวางความก้าวหน้าของมนุษยชาติส่วนรวม

เรื่องสำคัญที่ขบวนการนี้เห็นว่าจะต้องรีบขจัดได้แก่ ไสยศาสตร์ในรูปต่าง ๆ รวมทั้งศาสนาและศีลธรรมที่อ้างอำนาจเหนือธรรมชาติด้วย อย่างไรก็ตามขบวนการนี้ถือคติแก้ไขความคิดด้วยความคิด ไม่นิยมและไม่เห็นชอบกับวิธีการรุนแรง ไม่ว่าเพื่อจุดหมายอันใดทั้งสิ้น ทำให้ขบวนการนี้ได้รับความเห็นใจจากคนจำนวนมาก มีทุนทุ่มเทพิมพ์หนังสือวิชาการเพื่อเผยแพร่ความคิดเป็นอันมาก

ไม่ว่าขบวนการนี้จะเขียนหรือทำอะไรก็ตาม เป้าหมายก็คือปรัชญาแนวใหม่ กลุ่มผู้ร่วมขบวนการจึงได้ชื่อว่า Les Philosophes (ภาษาฝรั่งเศสแปลว่านักปรัชญา) ที่สำคัญนอกจากวอลแตร์ คือ อลองแบรต์ (Alembert), ดิดโรต์(Diderot), มองเตสกีเออร์(Montesquieu) ฯลฯ

วิธีหาความจริงก็คือเริ่มจากประสบการณ์ที่นักวิชาการรับรู้ร่วมกันหรือพยายามให้รับรู้ร่วมกัน ตั้งเป็นปฐมบท (assumption*) ใช้พิสูจน์ด้วยวิธีเรขาคณิตหรือนิรนัย พิสูจน์ได้ถึงไหนก็เชื่อว่าจริงได้ถึงนั่น เอาความจริงเหล่านี้มาเผยแพร่ในสารานุกรมที่ขบวนการพุทธิปัญญาช่วยกันจัดเนื้อหาและพิมพ์เผยแพร่ ชื่อว่า L’Encyclope’die

ต่อจากนั้นก็ชักชวนกันให้เขียนตำราและค้นคว้าหาความรู้ให้กว้างขวางออกไปให้ครอบคลุมทุกอย่างของมนุษย์ นับเป็นบ่อเกิดของลัทธินวยุคนิยม (modernism) และนวยุคภาพ (modernity)