enthymeme เหตุผลย่อ

ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

เหตุผลย่อ (Enthymeme) คือ การแสดงออกของการอ้างเหตุผล โดยมีการละไว้ 1 ประโยค อาจจะละประโยคอ้าง หรือประโยคสรุปก็ได้

ลักษณะของเหตุผลย่อ เหตุผลย่ออาจจะเป็นประโยคเหตุผล หรือเหตวาเนกัตประโยคตามระเบียบไวยากรณ์ก็ได้ หรืออาจจะเป็นรูปนิรนัยที่มีเพียง 2 ประโยคตรรกวิทยาก็ได้ ทั้ง 2 กรณีจะมีการละข้อความไว้ 1 ประโยค ตามปกติจะละประโยคที่เป็นความจริงทั่วไป เพราะถือว่าไม่จำเป็นต้องพูด ออกมาผู้ฟังก็เข้าใจได้

ภาษาทุกภาษาย่อมมีความโน้มเอียงที่จะละทุกส่วนไม่จำเป็นต้องพูด ถ้าเห็นไม่พูดออกมาผู้ฟังก็เข้าใจได้ แต่กลับไม่เพิ่มส่วนฟุ่มเฟือย ซึ่งถือว่าทำให้ภาษาสละสลวยน่าฟัง หรือแทรกอารมณ์ เช่น

ไปไหน = ท่านกำลังจะไปนะที่ใดหรือขอรับ
ตลาด = ฉันคิดจะไปแถวๆ ตลาดสักหน่อย เดี๋ยวก็กลับ ไม่ต้องห่วง
จะเห็นว่ามีทั้งการละและการเพิ่มเพื่อความไพเราะสละสลวย
ประโยคเหตุผลที่ละประโยคความจริงทั่วไป
น้ำเน่า ยุงจึงชุม
ยุงชุม เพราะน้ำเน่า

สองประโยคเหตุผลนี้มีความหมายเหมือนกัน แต่ระเบียบภาษามีวิธีพลิกแพลงพูดได้หลายแบบ เพื่อไม่ให้เกิดความเบื่อหน่ายแก่ผู้ใช้ภาษา เราสังเกตเห็นได้ว่า ถ้าเอาไว้ในรูปประโยคเหตุผลอย่างนี้ เราจะดูไม่ออกว่าผิดกฎความสมเหตุสมผลบ้างหรือไม่ เพราะเรามองเห็นไม่ชัดเจนว่าเทอมไหนเป็นเทอมกลาง เทอมไหนกระจายหรือไม่กระจายอย่างไร

เพื่อจะวิจารณ์ความสมเหตุสมผลได้ตามกฎเราต้องเปลี่ยนให้เป็นรูปนิรนัยที่สมบูรณ์เสียก่อน แต่จะกระทำให้สำเร็จได้ก็ต้องรู้จักเปลี่ยนประโยคไวยากรณ์ให้เป็นประโยคตรรกวิทยา และจะต้องรู้จักหาประโยคที่ละไว้เขียนออกมาเป็นประโยคตรรกวิทยาให้ครบถ้วนด้วย จึงจะได้รูปนิรนัยที่สมบูรณ์แบบ และพร้อมที่จะวิจารณ์ได้อย่างละเอียดลออในทุกแง่
จุดหมายของการเปลี่ยนประโยคเหตุผลให้เป็นรูปนิรนัยก็เพื่อวิจารณ์ มิฉะนั้นแล้วก็ไม่รู้ว่าจะทำไปทำไม เพราะฉะนั้นในบทนี้เราจะฝึกทั้งสองเรื่องไปพร้อมกันโดยจะค่อยๆ ชี้แจงไปทีละขั้น ๆ ดังต่อไปนี้

ประโยคเหตุผลที่ยกตัวอย่างมานั้น ทำเป็นรูปนิรนัยได้ดังนี้

ที่น้ำเน่าทุกแห่ง เป็น ที่ยุงชุม ( ละไว้ )
ที่นี่ เป็น ที่น้ำเน่า
… ที่นี่ เป็น ที่ยุงชุม

จะเห็นได้ว่าประโยคที่ละไว้นั้นเป็นความจริงทั่วไป ซึ่งผู้พูดสมมติว่าผู้ฟังรู้อยู่แล้ว