critical mind and goodness วิจารณญาณกับการทำดี

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ภาษาวิเคราะห์ (language analysis) เป็นวิธีการที่ประดิษฐ์ขึ้นใช้ในวงการปรัชญาวิเคราะห์ (analytic philosophy) เพื่อนิยามคำสำหรับสร้างภาษาอุดมการณ์ (ideal language) แล้วจึงค่อย ๆ แพร่หลายไปในหมู่นักปรัชญาลัทธิอื่น ๆ ได้ชื่อกว้างออกไปว่า การวิเคราะห์เชิงปรัชญา (philosophical analysis) จนเป็นที่ยอมรับกันทั่ว ๆไปว่า การศึกษาจริยศาสตร์ยังมีอีกระดับหนึ่ง เรียกว่า อภิจริยศาสตร์ (meta-ethics) เป็นการศึกษาโดยวิเคราะห์ที่มาและวิวัฒนาการของความหมายของคำที่เกี่ยวข้องกับจริยธรรม

ลัทธิปรัชญาวิเคราะห์ใช้วิธีนี้เพื่อสรุปว่า คุณค่าทางจริยะไม่มีจริง เท่าที่มีอยู่นั้นเพราะมนุษย์เราเข้าใจผิดจากการการใช้ภาษา คือใช้คำที่มีความหมายว่า “ดี” ในทำนองบรรยาย (descriptive) เพลินไปจนเผลอให้ความหมายทำนองสั่ง (category imperative) โดยไม่รู้ตัว

ในปัจจุบันนักปรัชญาลัทธิหลังนวยุคสุดขั้ว (extreme postmodernism / deconstructionism) ยกเอาปรัชญาวิเคราะห์มาเสริมต่อโดยสอนว่า เรารู้ข้อมูลจริยะยังไม่จบ จึงต้องเลื่อนกำหนดมาตรการไปเรื่อย ๆ (deferring, differance) เฉพาะหน้าเห็นควรอย่างไรก็พึงตัดสินใจปฏิบัติไปอย่างนั้น

ส่วนลัทธิอื่น ๆ เห็นว่าจริยศาสตร์ที่ใช้การวิเคราะห์เชิงปรัชญามีประโยชน์ช่วยในการวิเคราะห์ความหมายของคำต่าง ๆ ที่ใช้ในวิชาจริยศาสตร์ และในการพูดจาเกี่ยวกับจริยธรรมโดยทั่วไป ช่วยให้คามกระจ่างในปัญหาและคำตอบหลายเรื่อง ช่วยแก้ความเข้าใจผิดและการรู้เท่าไม่ถึงการณ์ได้มาก

แต่คุณค่าทางจริยะก็ยังเป็นคุณค่าเฉพาะเรื่องและมีจริง ไม่อาจจะใช้คุณค่าอื่นมาทดแทนได้ วิธีวิเคราะห์ความหมายก่อนที่จะกำหนดปัญหาและคำตอบในปรัชญา เราเรียกรวม ๆ ว่า วิธีวิเคราะห์เชิงปรัชญา (philosophical analysis) ซึ่งเป็นวิธีที่นิยมใช้กันมากในวงการปรัชญาในปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในลัทธิหลังนวยุคสายกลาง (moderate postmodernism)

ผู้ที่รู้จักวิเคราะห์แยกประเด็นเพื่อเข้าใจและยอมรับหรือปฏิเสธเป็นประเด็น ๆ ไป โดยแต่ละคนมีระบบมาตรฐานของตนสำหรับจัดสินใจเลือกแต่ละครั้ง ซึ่งก็ปรับปรุงให้สมบูรณ์ให้สมบูรณ์ขึ้นได้เรื่อยไปจากการที่ได้เรียนรู้และมีประสบการณ์มากขึ้น เช่นนี้เรียกว่ามีวิจารณญาณ

ในการศึกษาจะพิจารณาการใช้วิจารณญาณแบบหลังนวยุคสายกลางเป็นเกณฑ์ แต่ก็จะไม่รับเชื่ออย่างตาบอดไร้วิจารณญาณเป็นอันขาด เราจึงพยายามแนะนำให้แต่ละคนสร้างมโนธรรมที่สามารถตัดสินใจเลือกอย่างมีวิจารณญาณเป็นสำคัญ