epichereia การโกหกที่มีจุดหมาย

ผู้แต่ง : รวิช ตาแก้ว
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

การโกหกที่น่าสรรเสริญมีบ้างไหม มีนักปราชญ์บางท่านถือว่าโกหกน่าตำหนิเสมอ เซนต์ออเกิสทีน ให้เหตุผลว่า ถ้ามีกรณียกเว้นให้โกหกได้ ก็จะทำให้เกิดความไม่ไว้วางใจกันขึ้น เพราะไม่รู้ว่าเมื่อไหร่คนพูดจะใช้กฎยกเว้น

อควายเนิสให้เหตุผลว่า ธรรมชาติของมนุษย์มีสติปัญญาเป็นองค์ประกอบสูงสุด การพูดหรือทำไม่ตรงกับความคิดจึงเป็นการฝืนธรรมชาติของตนเองอย่างหนัก จึงไม่พึงโกหกเลยไม่ว่ากรณีใดถือว่าเป็นบาปเสมอ คานท์สอนว่าไม่พึงโกหกเลย เพราะเป็นความต้องการของมนุษย์ทั่วไปให้เป็นกฎสากล

ผู้เขียนคิดว่าในบางกรณี การโกหกน่าสรรเสริญกว่าการพูดตามตรง ทั้งนี้ก็เพราะว่าการพูดของมนุษย์ไม่ใช่เป็นจุดหมายสุดท้ายของชีวิตมนุษย์ แต่เป็นเพียงวิถีนำไปสู่อุดมการณ์อันเป็นจุดหมายสุดท้าย อนึ่งในทางปฏิบัติเราก็ยอมรับกันโดยทั่วไปว่าไม่มีใครไม่โกหกเลย

ดังนั้นโดยทั่วไปแล้ว การโกหกตามธรรมเนียมหรือโดยมีเหตุผลเพียงพอ ย่อมจะไม่ถือกันว่าทำลายความไว้เนื้อเชื่อใจ ถ้าฝ่ายฟังต้องการให้พูดตามตรงก็ต้องเน้นความต้องการให้เด่นชัด เรียกว่าสัญญา ถ้าสัญญาแล้วปรากฏว่าไม่ทำตามสัญญาจึงถือกันว่า เชื่อใจไม่ได้ในบางกรณีแม้จะผิดสัญญา เพราะมีเหตุผลเพียงพอ คนทั่วไปก็ยังไม่ถือว่าน่าไว้วางใจอย่างเช่นในกรณีต่อไปนี้เป็นตัวอย่าง

1) ผู้อำนวยการโรงภาพยนตร์ได้รับรายงานว่าไฟไหม้ตึกใกล้เคียง เขารู้ดีกว่าถ้าประกาศตรงๆว่าไฟไหม้ คนในโรงภาพยนตร์จะต้องเหยียบกันตาย หรืออย่างน้อยก็บาดเจ็บเขาจึงประกาศหยุดฉายภาพยนตร์กลางคันโดยอ้างว่าเพราะเครื่องอุปกรณ์ขัดข้องแม้จะถูกด่าก็ยอม
2) แม่คนหนึ่งเศร้าโศกที่ลูกชายคนเดียวของเธอสิ้นชีวิตเพราะช่วยตำรวจจับผู้ร้าย มีแต่เพื่อนคนหนึ่งเท่านั้นที่รู้ว่าเขาเป็นสายลับของโจรมาหลอกตำรวจ แล้วถูกโจรด้วยกันยิงตายด้วยความผิดพลาดเขาควรบอกความจริงแก่แม่คนนั้นหรือไม่
3) ฝูงชนจะรุมประชาทัณฑ์ชายคนหนึ่งด้วยความเข้าใจผิด เรารู้ดีว่าชายคนนั้นกระทำด้วยความบริสุทธิ์ใจ และเราก็รู้ที่ซ่อนของชายคนนั้น เมื่อฝูงชนมารุมถามที่ซ่อนชายคนนั้นเราควรบอกตามตรงหรือไม่

การโกหกที่ไม่ถือว่าโกหก ได้แก่ การเล่านิยาย การล้อเล่น การหลอกเล่น การแข่งขันไหวพริบ การฝึกพูดฝึกเขียน การเจรจาการเมือง การแจ้งราคาต้นทุน ในเรื่องเหล่านี้ผู้ฟังโดยทั่วไปไม่ควรคาดหวังว่าผู้พูดจะพูดตามตรงเลยสักครั้งเดียวจำเป็นต้องศึกษาวิชาตีความเพื่อเดาความตั้งใจของผู้พูด