knowledge, theory of ทฤษฎีความรู้

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ญาณวิทยาหรือทฤษฎีความรู้มีเนื้อหากว้าง นอกจากญาณปรัชญา (criteriology) อันเป็นปรัชญาบริสุทธิ์แล้ว ยังมีสาขาอื่น ๆ ที่คาบเกี่ยวโยงใยกับสาขาวิชาอื่น ๆ ทั้งในและนอกขอบข่ายของวิชาปรัชญาปัจจุบัน อย่างเช่น จิตวิทยาความรู้ (psychology of knowledge), สังคมวิทยาความรู้ (sociology of knowledge), ทฤษฎีการศึกษา (theory of education), กระบวนการการรู้ (process of knowing) , ปรัชญาจิต (philosophy of mind) เป็นต้น

เฉพาะที่เป็นเนื้อหาของปรัชญาโดยตรงก็คือการจำแนกความรู้ออกเป็น 3 ระดับคือ

1. ความรู้โดยผัสสะ (sensation) จำแนกย่อยออกเป็น 5 ประเภืตามผัสสะที่เป็นเครื่องมือของการรับรู้ คือ จักษุผัสสะ (ภาพและสี) โสตผัสสะ (เสียง) นาสิกผัสสะ (กลิ่น) ชิวทาผัสสะ (รส) กายผัสสะ (ร้อน หนาว อุ่น สบาย รำคาญ คัน เมื่อหลายผัสสะทำงานร่วมกันทำให้เกิดประสบการณ์สิ่งเฉพาะหน่วย (particular) เราเรียกความรู้รองนั้นว่า สัญชาน (perception)

2. ความรู้โดยเหตุผล (inference) เป็นความรู้ที่อนุมานได้จากความรู้เดิม เช่น เราได้ยินเสียงเด็กพูดในห้องข้างเคียงว่า “ลุงพาไปเที่ยวหน่อย” เราก็อนุมานได้โดยไม่ต้องเห็นตัวว่าในห้องนั้นมีผู้ชายอยู่คนหนึ่ง

3. ความรู้โดยการหยั่งรู้หรืออัชฌัตติกญาณ (insight or intuition) ซึ่งแบ่งออกได้เป็นหลายระดับ คือ สามัญสำนึก (common sense) เช่น พูดกันไม่กี่คำก็รู้แล้วว่าเชื่อใจไม่ได้ หยั่งรู้กฎวิชาการ (scientific intuition) อย่างเช่นนิวตัน (ดู Newton) หยั่งรู้กฎความโน้มถ่วง (gravity) อายนัชทายน์ (Einstein) หยั่งรู้กฎสัมพัทธภาพ (relativity) หยั่งรู้ความจริง (truth intuition) คือรู้สึกว่าจริงอย่างไม่มีเงื่อนไขและไม่เรียกร้องให้มีการพิสูจน์ เช่น เชื่อว่าความจริงเป็นสิ่งไม่ตาย ธรรมะย่อมชนะอธรรม เส้นตรงที่ขนานกันต่อออกไปไม่มีวันจะพบกัน ตรัสรู้ (enlightenment or transcendental intuition) รู้หมดทุกอย่าง

และในส่วนของศาสนาถือว่ามี  4. วิวรณ์ (revelation) รู้โดยการเปิดเผยของบุคคลเหนือธรรมชาติ เช่นรู้เรื่องชีวิตในโลกหน้า
การวิเคราะห์จำแนกความรู้ดังกล่าวข้างต้น ยังไม่เข้าข่ายปรัชญาแต่เป็นวัตถุดิบอย่างดีสำหรับความคิดปรัชญา คือ เมื่อมีการตั้งคำถามว่ารู้อย่างไรจึงรับรองได้ว่ามีความจริงก็เข้าข่ายญาณปรัชญาซึ่งเป็นสาขาหนึ่งของปรัชญาบริสุทธิ์ทันที ต่อจากนั้นจะประยุกต์เป็นปรัชญาประยุกต์ใด ๆ ก็ได้อย่างไม่รู้จบสิ้น