ผศ. (พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

หลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาปรัชญาและจริยศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย
มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนสุนันทา ประเทศไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งวิเคราะห์แนวคิดเรื่องชีวิต (life) ในเชิงภววิทยา (ontology) และจริยศาสตร์ (ethics) ของสำนักอีเลีย ผ่านการตีความผลงานของปาร์เมนิเดส (Parmenides) และซีโน (Zeno of Elea) ซึ่งแม้ทั้งสองจะมิได้กล่าวถึงชีวิตโดยตรงในความหมายของสิ่งมีชีวิตหรือศีลธรรมเชิงปฏิบัติ แต่ก็ได้วางรากฐานความคิดเกี่ยวกับความเป็นอยู่ (Being) ที่ส่งผลโดยตรงต่อความเข้าใจชีวิตและการดำรงอยู่ของมนุษย์ ผลการศึกษาพบว่า ในมุมมองของสำนักคิดอีเลียนั้น ชีวิตมิใช่กระบวนการที่เกิดขึ้นและดับไป หากเป็นเพียงการปรากฏของ Being อันเป็นหนึ่งเดียว ไม่เปลี่ยนแปลง และเป็นนิรันดร์ ขณะที่จริยศาสตร์ของสำนักคิดนี้มิได้ตั้งอยู่บนหลักการดี–ชั่วเชิงพฤติกรรม หากแต่อยู่บนการเข้าถึงความจริง (aletheia) และการหลุดพ้นจากโลกแห่งความคิดเห็น (doxa) และให้ความสำคัญกับการรู้ความจริงมากกว่าการกระทำเชิงศีลธรรม

บทนำ

แนวคิดเรื่องชีวิต (life) เป็นหนึ่งในประเด็นพื้นฐานของปรัชญาทั้งในเชิงอภิปรัชญาและจริยศาสตร์ อย่างไรก็ตาม นักปรัชญาในยุคก่อนโสเครตีส (Pre-Socrates period) มิได้มีแนวคิดถึงชีวิตในฐานะปรากฏการณ์ทางชีวภาพ หากแต่พิจารณาผ่านคำถามพื้นฐานว่า “อะไรคือสิ่งที่มีอยู่” (what is) และ “การมีอยู่หมายถึงอะไร” (Heidegger, 2000)

สำนักอีเลีย (Eleatic School) มีศูนย์กลางอยู่ที่นคร Elea เป็นสำนักคิดสำคัญในยุคนี้ ผู้นำคนสำคัญคือ ปาร์เมนิเดส (Parmenides) และซีโน (Zeno of Elea) สำนักอีเลียมีชื่อเสียงในฐานะคู่ตรงข้ามของสำนักเอเฟซัส (Ephesian School) ซึ่งผู้นำคนสำคัญคือ เฮราคลิตุส (Heraclitus) แนวคิดของสำนักอีเลียเน้นแนวคิดภววิทยาที่ทรงอิทธิพล โดยเฉพาะผ่านผลงานของ Parmenides และ Zeno of Elea ที่ท้าทายความเข้าใจสามัญเกี่ยวกับโลก การเปลี่ยนแปลง และการเคลื่อนไหว ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของสิ่งที่เราเรียกว่า ชีวิต แม้สำนักอีเลียจะมิได้พัฒนาปรัชญาชีวิตโดยตรง แต่แนวคิดเรื่อง Being ของสำนักคิดนี้ได้กำหนดกรอบความเข้าใจชีวิตอย่างลึกซึ้งทั้งในเชิงภววิทยาและจริยศาสตร์และน่าสนใจที่จะวิเคราะห์ต่อไป

Parmenides: ชีวิตในฐานะการปรากฏของ Being

แนวคิดหลักของปาร์มิเนเดสปรากฏในบทกวีเชิงปรัชญาที่แบ่งออกเป็นสองส่วน ได้แก่ ทางแห่งความจริง (Way of Truth) และ ทางแห่งความเห็น (Way of Opinion) (Parmenides, trans. 1998) ปาร์มิเนเดสเสนอหลักการสำคัญว่า “สิ่งที่มีอยู่ ย่อมมีอยู่ และสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มีอยู่” จากหลักการนี้ เขาสรุปว่า Being ต้องมีลักษณะสำคัญคือ เป็นหนึ่งเดียว (unity) ไม่เปลี่ยนแปลง (unchanging) ไม่เกิดและไม่ดับ (ungenerated and imperishable) และไม่แบ่งแยก (indivisible) เมื่อใช้หลักการนี้ การเปลี่ยนแปลงทั้งหมด รวมถึงการเกิดและการตาย ก็เป็นเพียงภาพลวงของประสาทสัมผัส (Curd, 2015)

นัยต่อแนวคิดเรื่องชีวิตในกรอบของปาร์มิเนเดส ก็คือ ชีวิตมิใช่สิ่งที่เริ่มต้นหรือสิ้นสุด การมีชีวิตจึงเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของการปรากฏของ Being ดังนั้น ความแตกต่างระหว่างสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิตจึงไม่มีสถานะเชิงภววิทยาที่แท้จริง หากเป็นเพียงระดับของการรับรู้ (Graham, 2019) ของเราเท่านั้น

Zeno of Elea: การวิพากษ์ชีวิตในฐานะกระบวนการ

Zeno of Elea เป็นศิษย์ของปาร์มิเนเดส ซีโนมีบทบาทสำคัญในการปกป้องแนวคิดของอาจารย์ผ่าน “ปฏิทรรศน์” (paradoxes) (Vlastos, 1995) ปฏิทรรศน์ที่มีชื่อเสียง เช่น Achilles and the Tortoise และ Arrow Paradox ซึ่งแสดงให้เห็นว่าการเคลื่อนไหว (motion) นำไปสู่ความขัดแย้งเชิงตรรกะ (เหตุผล)

แนวคิดปฏิทรรศน์นี้ทำให้มองได้ว่า หากการเคลื่อนไหวไม่สามารถอธิบายได้อย่างมีเหตุผล ชีวิตในฐานะ กระบวนการ (process) ย่อมไม่มั่นคงทางภววิทยาเช่นกัน เวลาและการเปลี่ยนแปลงซึ่งเป็นองค์ประกอบของชีวิตก็ย่อมถูกลดสถานะลงเป็นเพียงปรากฏการณ์เชิงประสบการณ์ของเราเท่านั้น แม้ Zeno ไม่ได้ปฏิเสธชีวิตโดยตรง แต่ก็ปฏิเสธเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้ชีวิตในความหมายสามัญสามารถดำรงอยู่ได้

Elea Scool: จากความรู้สู่การดำรงอยู่

แม้สำนักอีเลียจะไม่มีระบบจริยศาสตร์ในความหมายที่เราสนใจในระดับศีลธรรม แต่ก็ยังสามารถตีความนัยเชิงจริยธรรมได้จากความแตกต่างระหว่างความจริง (aletheia) และความคิดเห็น (doxa) โดยมีกระแสหลักคือ ปาร์มิเนเดสเสนอว่ามนุษย์ส่วนใหญ่ดำรงอยู่ในโลกของ doxa ซึ่งเต็มไปด้วยความเข้าใจผิดเกี่ยวกับความจริง (Palmer, 2009) ดังนั้น ชีวิตที่ดีในมุมมองของปาร์มิเนเดสคือ การเข้าถึงความจริง (aletheia) การละทิ้งความเชื่อที่ผิดเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงและความไม่เที่ยง เราอาจจำแนกจริยศาสตร์ในลักษณะนี้เป็นจริยศาสตร์แห่งความรู้ (epistemic ethics)

ส่วนจริยศาสตร์ของซีโนเน้นการใช้เหตุผลอย่างเข้มงวดเพื่อตรวจสอบความเชื่อทั่วไป นัยสำคัญคือ มนุษย์ไม่ควรเชื่อประสบการณ์โดยปราศจากการพิจารณา และความจริงต้องผ่านการตรวจสอบเชิงตรรกะ จริยศาสตร์ของซีโนจึงเน้นความซื่อสัตย์ต่อเหตุผลมากกว่าบรรทัดฐานทางสังคม

เมื่อพิจารณาร่วมกัน แนวคิดของปาร์มิเนเดสและซีโนซึ่งสรุปรวมเป็นแนวคิดสำนักอีเลียนั้นสามารถสรุปได้ว่า ในทางภววิทยาชีวิตเป็นเพียงการปรากฏของ Being และในทางจริยศาสตร์ ชีวิตที่ดีคือ การดำรงอยู่สอดคล้องกับความจริงของ Being

แนวคิดนี้สามารถเรียกว่า จริยศาสตร์เชิงภววิทยา (ontological ethics) ซึ่งมีลักษณะสำคัญ ดังนี้

ไม่เน้นการกระทำ แต่เน้นการรู้
ไม่เน้นกฎเกณฑ์ แต่เน้นความจริง
ไม่เน้นผลลัพธ์ แต่เน้นความสอดคล้องกับ Being

อภิปรายเชิงวิพากษ์

แม้แนวคิดของสำนักอีเลียจะมีความลึกซึ้งเชิงอภิปรัชญา แต่ก็มีทั้งจุดแข็งและข้อจำกัด โดยจุดแข็ง คือ ให้กรอบคิดพื้นฐานเกี่ยวกับความเป็นจริง ลดความยึดติดกับความเปลี่ยนแปลงและความกลัว แนวคิดนี้มีอิทธิพลต่อปรัชญาตะวันตกในเรื่องสิ่งสากล ส่วนข้อจำกัดก็คือ ไม่สามารถอธิบายโลกเชิงประจักษ์ได้อย่างเพียงพอ ขาดแนวทางเชิงปฏิบัติทางจริยธรรม และขัดแย้งกับวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ที่ยอมรับการเปลี่ยนแปลง

สรุป

แนวคิดของปาร์เมนิเดสและซีโนแสดงให้เห็นว่าการเข้าใจชีวิตจำเป็นต้องเริ่มจากการเข้าใจการเป็นอยู่ และชีวิตในมุมมองของสำนักอีเลียมิใช่กระบวนการที่เกิดขึ้นและดับไป แต่เป็นเพียงการปรากฏของ Being อันเป็นหนึ่งเดียวและไม่เปลี่ยนแปลง ในเชิงจริยศาสตร์ ชีวิตที่ดีมิใช่การปฏิบัติตามกฎศีลธรรม หากเป็นการเข้าถึงความจริงและดำรงอยู่สอดคล้องกับมัน แนวคิดนี้จึงเปิดมิติใหม่ของการทำความเข้าใจชีวิต ซึ่งมิได้ตั้งอยู่บนการกระทำ หากแต่อยู่บนการรู้และการเป็น

เอกสารอ้างอิง

Curd, P. (2015). A presocratics reader: Selected fragments and testimonia. Hackett Publishing.

Graham, D. W. (2019). Explaining the cosmos: The Ionian tradition of scientific philosophy. Princeton University Press.

Heidegger, M. (2000). Introduction to metaphysics. Yale University Press.

Palmer, J. A. (2009). Parmenides and presocratic philosophy. Oxford University Press.

Parmenides. (1998). The fragments of Parmenides (A. H. Coxon, Trans.). Van Gorcum.

Vlastos, G. (1995). Studies in Greek philosophy. Princeton University Press.