Cynicism on goodness ความดีของลัทธิซีนนิค

ผู้แต่ง : เมธา หริมเทพาธิป
ผู้ปรับแก้ : กีรติ บุญเจือ

ลัทธิซีนนิค (Cynicism) เป็นชื่อลัทธิที่มาจากคำกรีก kyonแปลว่าสุนัข ภาษาไทยจะใช้คำว่า สุนัขนิยมก็เห็นจะไม่เหมาะ จึงขอทับศัพท์ดีกว่า ภาษาในยุโรปก็นิยมทับศัพท์ภาษากรีก แต่ก็นิยมอ่านตามภาษาของตน อย่างไรก็ตามผู้รู้กล่าวว่าคำนี้เดิมมิได้มีความหมายเลวเลย เพราะตั้งมาจากคำว่า Kynosarges (แปลว่าสุนัขปราดเปรียว) ซึ่งเป็นชื่อย่านที่เริ่มมีการตั้งสำนักสอนลัทธินี้อยู่ในกรุงเอเธนส์ แต่ภายหลังลูกศิษย์เอาคำสอนไปแก้ไขเสียจนเป็นที่น่ารังเกียจ จึงมีความหมายไม่ดีไป อย่างไรก็ตามถือว่าชื่อสัทธินี้มาจากชื่อสถานที่ ภาษาอังกฤษจึงนิยมขึ้นต้นด้วยอักษรนำเสนอ

ผู้ก่อตั้งลัทธินี้ได้แก่เอินทีสเธอแห่งเอเธนส์ (Antisthenes of Athens ก.ค.ศ. 444-368) เดิมเป็นศิษย์ของกอร์เกียส (Gorgias) ผู้ถือลัทธิซาฟเฝิสม์ แล้วมาเป็นศิษย์ของซาคเขรอถิสในภายหลัง จับเอาความคิดของซาคเขรอถิสที่ว่า “นักปราชญ์ย่อมจะต้องเป็นตัวของตัวเอง” เอาไปต่อยอดสุดขั้วเป็นระบบจริยธรรมและตั้งสำนักขึ้น มีแนวฝึกฝนตนให้เป็นคนที่ไม่มีความต้องการอะไรเลย ตัดกิเลสและความต้องการเสียทุกอย่าง เพื่อจะทำเช่นนี้ได้ก็ต้องปลีกตัวจากสังคม ไม่ยุ่งเกี่ยวกับสังคม เพราะคิดว่าสังคมทำให้เกิดความต้องการ การพอใจกับสิ่งจำเป็นในชีวิตแบบสโทว์อิกนั้น เอินทีสเธอเห็นว่าปฏิบัติจริง ๆ ไม่ได้ เพราะถ้ายังยุ่งเกี่ยวกับสังคมอยู่ตราบใด ก็จะยังมีความต้องการอย่างไม่มีที่สิ้นสุด อะไรบ้างหรือที่ไม่จำเป็นสำหรับคนในสังคม เพราะฉะนั้น ถ้าอยากมีใจสงบได้จริงก็ต้องฝึกใจให้มีอุเบกขาชนิดที่ไม่ต้องการอะไรเลยใจจึงจะสงบได้จริง ๆ

เป็นอันว่ามาตรการความประพฤติดีของเอินทีสเธอก็คือ การกระทำที่นำไปสู่การตัดความต้องการทุกอย่างเพื่อความสงบใจ แต่ทว่าลัทธิซีนนิคที่เข้าใจกันต่อมาถึงทุกวันนี้ บิดเบือนแนวทางปฏิบัติของผู้ก่อตั้งไปเสีย การบิดเบือนค่อยเป็นค่อยไป ที่บิดเบือนไปก็คือชอบพูดดูถูกเหยียดหยามสถาบันสังคมและกฎหมาย เรียกร้องให้มีชีวิตตามธรรมชาติเหมือนสัตว์โลกอื่น ๆ ไม่ต้องมีขนบธรรมเนียมประเพณีใดมากีดกันความอยากของมนุษย์ ถ้าจะว่าเป็นต้นตำรับของฮิปปี้ในสมัยใหม่ก็เห็นจะได้ เพราะส่งเสริมกิเลสแทนที่จะตัดความต้องการของมนุษย์ มาตรการตัดสินความประพฤติดีของลัทธิซีนนิคแบบหลังนี้ก็คือ การได้ตอบสนองความต้องการของมนุษย์โดยเฉพาะอย่างยิ่งความต้องการทางเพศ

อย่างไรก็ตาม ในสมัยโรมันเรืองอำนาจ ได้มีผู้ฟื้นฟูลัทธิซีนนิคแบบดั้งเดิมของเอินทีสเธอมีคนนิยมและมีอิทธิพลต่อสังคมโรมันสมัยนั้นมิใช่น้อย การถือพรตแยกตัวออกจากสังคมก็ถือได้ว่าเป็นลัทธิซีนนิคที่พัฒนาไปอีกแบบหนึ่งคือ ในแบบของศาสนา มาตรการของพวกนี้จะได้แก่การทำใจให้สงบ ไม่มีความต้องการอะไรเลย เพื่อเข้าถึงสภาวะสูงสุดของศาสนา