ผศ.(พิเศษ) ดร.เอนก สุวรรณบัณฑิต

การพัฒนาจิตใจหรือความสามารถของตนเองโดยอาศัยความพยายามของตนเองเป็นกระบวนการสำคัญอย่างหนึ่งสำหรับมนุษยชาติ การบ่มเพาะปลูกฝังตนเอง (การอบรมบ่มนิสัย) คือ การฝึกฝน (practice/apprentice) การบูรณาการทุกสิ่งจนเป็นหนึ่งเดียว (integration) และการประสานกัน (congruence) ของจิตใจและร่างกาย ซึ่งกระบวนการนี้ได้ถูกทบทวนเพื่อการใช้ช่วยเหลือแนะนำผู้มีปัญหาในบุคลิกภาพและจิตใจ ผู้ที่รู้สึกว่าตนแปลกแยกแตกต่างจากผู้อื่น เพื่อให้เขาได้เป็นตัวของตัวเองจริง ๆ (real self)

การพัฒนาตนเองเกี่ยวข้องกับการประเมินสภาวะปกติของการเป็นอยู่ของตน (self-being) การเพิ่มพูนและพัฒนาขีดความสามารถของตนเอง รวมไปถึงการพัฒนาศักยภาพที่ตนมี การบ่มเพาะปลูกฝังตนเองนั้นปรากฎในแนวคิดทางปรัชญาในลัทธิต่าง ๆ โดยถือว่า มนุษย์ที่ดีจะต้องรู้สึกฝึกฝนตนเองให้เป็นมนุษย์ที่ดี มีจรรยาที่เหมาะสมสอดคล้องกับธรรมชาติ ผู้คนและสังคม จนถึงการเป็นประเพณีปฏิบัติในวัฒนธรรมขงจื๊อเพื่อการบรรลุเป็นปัญญาชน วัฒนธรรมเต๋ามุ่งสู่การสมดุลกับธรรมชาติและธาตุทั้ง 5 เป้าหมายเช่นนี้ก็ปรากฎในวัฒนธรรมอินเดีย และวัฒนธรรมตะวันตกด้วยเช่นกัน หากแต่มีรายละเอียดและกระบวนการที่เน้นแตกต่างกันไป เช่น ศาสนาพุทธเน้นการฝึกฝนเพื่อละความเป็นตัวตน ในนิกายฌานเน้นการเป็นจิตประภัสสร (สว่าง สะอาด)

ในปรัชญาตะวันตก แนวคิดเช่นนี้ปรากฎในประเด็นเรื่อง มโนทรรศน์ตัวตน (self concept) ลัทธิเอพิคิวเรียนเรียกว่าการดูแลตนเอง (self care) โดยชี้ว่าแต่ละคนควรที่จะมีเทคนิคในการดูแลการใช้ชีวิต (techniques of living) และการพัฒนาจิตใจ (technology of the soul) เพื่อให้ตนดำเนินชีวิตด้วยคุณธรรม เฮเกลเรียกว่าแนวคิดนี้ว่า การตระหนักรู้ตน (self consciousness) อิริกสันเรียกว่า การบ่งชี้จำแนกตัวตน (self identity) ซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการพัฒนาตนเองในด้านความภาคภูมิใจในตน (self esteem) การกำกับตนเอง (self regulation) และ การรู้ศักยภาพของตนเอง (self efficacy) ณิชเชมองว่ามนุษย์จะต้องประพฤติตนให้สอดคล้องกับความคิดของตนเอง เพราะความคิดทั้งหลายต่างก็ได้หล่อหลอมรวมมาเป็นตัวเรา

กระบวนการอบรมบ่มเพาะนิสัย

ในปัจจุบัน การอบรมบ่มเพาะนี้ จะดำเนินการผ่านระบบการศึกษา โดยเรียกว่า การอบรมบ่มเพาะบุคลิกคุณลักษณะ/นิสัย (character education) การอบมรมบ่มเพาะที่สำคัญล้วนเน้นการฟื้นคืนจริยศาสตร์เชิงคุณธรรม (morality) ผ่านการอบรมเน้นส่งเสริมให้มีทัศนคติที่ถูกต้อง และการศึกษาตลอดชีวิตที่มุ่งสร้างพื้นฐานชีวิต หรืออุปนิสัยที่มั่นคงเข้มแข็ง เรียกอีกอย่างว่า การศึกษาทางด้านการสร้างบุคลิกและอุปนิสัยที่ดีงาม สิ่งเหล่านี้เป็นค่านิยมอยู่ในใจผู้คนและตระหนักกันอยู่แล้วว่าเมื่อมีลูกมีเยาวชนต่อไปข้างหน้า เมื่อได้อบรมบ่มเพาะได้อย่างดี เขาก้จะเป็นคนดี สร้างเกียรติให้แก่ครอบครัว วงศ์ตระกูล เป้นพลเมืองที่ดีของประเทศชาติ แต่หากไม่มีบุคลิกและอุปนิสัยที่ดีงามแล้วก็ย่อมจะกลายเป็นปัญหาต่อบ้านเมืองได้

บุคลิกลักษณะ (Character) ของแตละคนการผสมผสานของคุณลักษณะในบุคคลที่แตกต่างจากคนอื่น อย่างไรก็ตาม ค่านิยมสำคัญของสังคมนั้น ชื่นชอบคนที่มีความกล้าหาญทางจริยธรรม มีบุคลิกลักษณะของความมุ่งมั่นในชีวิต มีความสุภาพ และมีความสามารถในการต่อสู้กับสิ่งที่เป็นลบในชีวิต ฉะนั้นการมีบุคลิกและอุปนิสัยที่ดีงาม จึงมีความหมายครอบคลุมการมุ่งให้มนุษย์เป็นคนที่มีความดีงามในตัวเอง ยึดจริยธรรมในการนำชีวิต มีความซื่อสัตย์ในตนเองและผู้อื่น มีความมุ่งมั่นบากบั่น ซื่อสัตย์ต่อหน้าที่ ไม่โลเล มีความรับผิดชอบ โดยเกิดเป็นบุคลิกและอุปนิสัยที่ดีงามจากการหล่อหลอมบ่มเพาะข้ามระยะเวลา

กระบวนการอบรมบ่มเพาะ

1. การมีเจตจำนงที่ชัดเจน (clear intention) หากต้องการอบรมบ่มเพาะตนเอง แต่ละคนจะต้องเลือกสิ่งที่ตนจะมุ่งไป ค้นหาแรงบันดาลใจที่จะมุ่งไปสู่เป้าหมาย และกำหนดเป็นเจตจำนงไว้
2. เจตจำนงจะเป็นแรงผลักดันให้เรากระทำสิ่งต่าง ๆ (action) ที่สนับสนุนหรือก่อให้เกิดผลที่สอดคล้องกับเป้าหมายที่เรามุ่งไป เป็นพฤติกรรมในเรื่องนั้น ๆ
3. เมื่อได้กระทำแล้วเกิดผลตามเป้าหมาย ก็ฝึกฝน (practice) กระทำอย่างต่อเนื่องในวาระโอกาสและสถานการณ์ต่าง ๆ เพื่อให้เกิดการประยุกต์ ปรับเปลี่ยนหรือปรับให้เหมาะสมได้ตามควร
4. เมื่อผ่านวันเวลา เราก็จะมีพฤติกรรมนี้ที่มีความคงตัว (consistency) จนเป็นลักษณะท่าทีประจำของเราต่อสิ่งต่าง ๆ
5. เมื่อกระทำพฤติกรรมที่คงเส้นคงวาได้อีกช่วงเวลาหนึ่ง ก็จะเกิดเป็นความเคยชินที่จะกระทำเช่นนั้น เป็นความประพฤติที่ติดตัว จนเป็นนิสัย (habit)
6. นิสัยที่กระทำจนเกิดเป็นจรรยามารยาท (manner/customs) เป็นท่าทีต่อสรรพสิ่ง ผู้คน และต่อทุกสถานการณ์ และเราจะเป็นตัวของเราเองอย่างสบาย ๆ เป็นคนดีที่เรียบง่าย (simple person) และเข้าใจได้ว่าตนเองมีเป้าหมายในชีวิตที่ดีอย่างไร

วิธีของการอบรมบ่มเพาะจนเกิดบุคลิกลักษระและอุปนิสัยนี้ ควรเริ่มด้วยการอบรม การท่องจำ การสอนเหตุผล หรือการอบรมคุณธรรมจริยธรรม เพื่อซึมซาบเข้าไปในใจอย่างต่อเนื่อง จนมีความศรัทธาต่อความดีงาม เกิดการซึมซาบไปโดยไม่รู้ตัว รู้สึกอยากทำอะไรดี ๆ เพิ่มขึ้นเท่านั้นเอง และให้แต่ละคนได้ตระหนักว่า การอบรมบ่มเพาะนี้เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ทั้งร่ายกาย จิตใจ อารมณ์ และจิตวิญญาณ ซึ่งจะนำพาตนไปสู่ความสุขแท้ตามความเป็นจริง และประสบความสำเร็จในชีวิต (self success) และเป็นประโยชน์ต่อสังคม